پیش درآمد: یکی از راههایی که مخالفان و دشمنان اسلام همواره برای تضعیف اعتقاد و باور مسلمانان نسبت به مسئلۀ معاد و زنده شدن پس از مرگ به کار برده و میبرند، ایجاد شبهات گوناگون و القای ایرادات ساختهوپرداختۀ ذهنشان است. باید دانست که علمای کرام و محققین بزرگوار شبهاتی را که در این مورد مطرح شده است بی پاسخ نگذاشتهاند و سعی کردهاند برای پاسخ به هر یک، دلایل نقلی و عقلی بیان کنند. اما از آنجایی که هرازگاهی افرادی یافت میشوند و به این موضوع دامن میزنند؛ لذا در این بخش تلاش میکنیم به شبهاتی بپردازیم که بعد از اثبات معاد جسمانی و روحانی به وجود میآیند و برای هر یکی پاسخ مناسب ارائه بدهیم.
شبهۀ اول: شبهۀ تحلل اجسام
شبهۀ تحلل اجسام، منکرین زنده شدن پس از مرگ شبههای بسیار ضعیف مطرح کردهاند و آن شبهۀ تحلل اجسام و اختلاط آنهاست؛ زیرا انسان -از دیدگاه آنان- وقتی از دنیا رفت، کارش تمام است و هر چیزی که معدوم شد، ذاتش نیز باطل میشود؟
خداوند متعال این شبهه را بارها [از زبان منکرین] در قرآن کریم ذکر کرده است، آنجا که میفرماید: «وَقَالُوا أَإِذَا ضَلَلْنَا فِي الْأَرْضِ أَإِنَّا لَفِي خَلْقٍ جَدِيدٍ بَلْ هُمْ بِلِقَاءِ رَبِّهِمْ كَافِرُونَ»[1]؛ ترجمه: «گفتند: آیا چون ناپدید شدیم در زمین، آیا ما همانا در آفرینشی نو خواهیم بود؟ (نه)، بلکه آنان به دیدار پروردگار خود کافرند.»
در جای دیگر میفرماید: «وَقَالُوا أَإِذَا كُنَّا عِظَامًا وَرُفَاتًا أَإِنَّا لَمَبْعُوثُونَ خَلْقًا جَدِيدًا»[2]؛ ترجمه: «و گفتند: آیا چون شدیم استخوانهایی پوسیده و متلاشی، آیا ما واقعا برانگیخته شویم به آفرینشی نوین؟»
انکار زنده شدن پس از مرگ نزد منکرین، در اینجا بر یک شبهه متمرکز است و آن این است: [مردگان پس از] بیرون شدن روحهایشان و تبدیل شدن اجسادشان به استخوان پوسیده و ذرات کاملاً از بین رفته و فرسوده [چگونه دوباره احیا و بازگردانده میشوند؟] باید دانست که آنان در این سخنان خود دو استفهام گنجاندهاند:
یکی از آنها استفهام تقریری است که در تحقق و وقوع آن نزاعی ندارند؛
اما دومی استفهام انکاری است که تحقق آن را بعید میدانند و آن بازگرداندن خلقتشان برای بار دوم است همانگونه که قبل از مرگ بودند.
هدفشان این است: آیا وقتی که ما به استخوانهای پوسیده و ذرات از همپاشیده تبدیل شدیم [و تکههای بدن ما با خاک یکسان شده] ما دوباره خلق میشویم همانگونه که قبل از مرگ بودیم؟
پاسخ به شبهه
باید دانست که قدرت الله متعال همه چیز را دربر میگیرد و الله متعال خیلی راحت میتواند اجزای انسان را بعد از متفرق شدن و قاتی شدنشان بازگرداند. پس با توجه به این موضوع، اختلاط و آمیختگیای که برای بدنها ایجاد میشود و برخی با برخی دیگر تداخل مییابند، مانع این نیستند که خداوند متعال هرچیز را به سرجایش باز نگرداند. کسیکه توانست اولین بار [آنها را بدون نقشه و بدون اینکه نمونهای از آنها وجود داشته بیافریند] بر آفرینش دوبارۀ آنها قادرتر خواهد بود.[3]
قرآن کریم این شبهه را چه زیبا و منطقی پاسخ داده است. پاسخی که همۀ آنان را بدون جواب گذاشته است؛ پاسخی که هیچ عقلی نمیتواند در برابر آن موضعی جز تسلیم و اذعان اتخاذ کند. موضع قرآن این بود که بهآنان دستور داد اگر میتوانید غیر از استخوان به سنگ و آهن و چیزهای دیگر تبدیل شوید؛ زیرا استخوانها روزی حیات داشته و بازگرداندن زندگی به آنها خیلی آسان است، اما سنگ و آهن جماد هستند و هیچ روزی حیات نداشتهاند. اگر خواستید هر مخلوق دیگری شوید؛ مخلوقی که میپندارید خداوند بر زنده کردن آن قادر نیست.[4]
این آنچیزی است که الله متعال به رسولش صلیاللهعلیهوسلم دستور میدهد که برای منکرین زنده شدن پس از مرگ اعلان کنید، حالا باید از این افراد پرسید: آیا توانایی انجام چنین کاری را دارید؟ مسلم است که آنان توانایی چنین را کاری ندارند و از رویارویی و مقابله با پروردگار عالمیان عاجز و ناتوان هستند و حتی نمیتوانند مقداری در عمر خود بیفزایند و یا از آن بکاهند چه برسد به این که مخلوقی درست شوند که پیدایش و اعادۀ آن بر الله متعال سنگین و دشوار باشد.
خداوند متعال چه زیبا در کلام پاک و معجز خود این موضوع را بیان نموده است:
«قُلْ كُونُوا حِجَارَةً أَوْ حَدِيدًا أَوْ خَلْقًا مِمَّا يَكْبُرُ فِي صُدُورِكُمْ فَسَيَقُولُونَ مَنْ يُعِيدُنَا قُلِ الَّذِي فَطَرَكُمْ أَوَّلَ مَرَّةٍ فَسَيُنْغِضُونَ إِلَيْكَ رُءُوسَهُمْ وَيَقُولُونَ مَتَى هُوَ قُلْ عَسَى أَنْ يَكُونَ قَرِيبًا يَوْمَ يَدْعُوكُمْ فَتَسْتَجِيبُونَ بِحَمْدِهِ وَتَظُنُّونَ إِنْ لَبِثْتُمْ إِلَّا قَلِيلًا»[5]؛ ترجمه: «بگو باشید سنگ یا آهن، یا آفرینشی از آنچه بزرگ مینماید در خاطرتان (باز برانگیخته خواهید شد) پس خواهند گفت: کیست که باز میگرداند ما را؟ بگو: شاید که باشد نزدیک. روزی (که خدا) بخواند شما را، پس پاسخ میدهید با سپاس و ستایش او و میپندارید که درنگ نکرده بودید مگر اندکی.»
[3]. المقدم، جیهان نورالدین محمد، المعاد بین المثبتین والمنکرین دراسة تحلیلیة نقدیة، نشر في مجلة کلیة الدراسات الإسلامیة والعربیة، المجلد السابع والثلاثون، العدد الثانی ۲۰۱۹م، ص ۶۴.
[4]. المطعنی، د. عبدالعظیم، سماحة الإسلام في الدعوة إلی الله والعلاقات الإنسانیة منهاجا… وسیرة، ۱۴۱۴ هـ.ق/۱۹۹۳م، ص ۴۳-۴۴.
