۲.بودیزم: بودیزم از واژۀ «بودی» (bodhi) بهمعنای «روشنایی» گرفته شده است. در اصطلاح، بودیزم (آیین بود) یک فلسفۀ ساختۀ بشر است که رنگ و قالب دینی به خود گرفته است. این مکتب در قرن پنجم پیش از میلاد، پس از آیین برهمنی و هندو در هند بهوجود آمد. در آغاز، در برابر هندوگرایی ایستادگی میکرد و توجه آن بیشتر معطوف به انسان بود. همچنان دعوت به زهد، سادهزیستی، دوری از تجمل، محبت، بردباری و انجام کارهای نیک در آن دیده میشود.
اما پس از مرگ بنیانگذار آن، این مکتب به باورهایی باطل و دارای رنگ و بوی بتپرستی تبدیل شد و پیروانش در مورد بنیانگذار آن دچار غلو گردیدند تا جایی که او را به مرتبۀ الوهیت رساندند. بودیزم در مجموع، یک نظام اخلاقی و یک مکتب فکری است که بر نظریههای فلسفی بنا شده و آموزههای آن وحی الهی نیست؛ بلکه مجموعهای از دیدگاهها و باورهاست که در قالب دینی عرضه شده است. بودیزم کهن (قدیم) با بوداییزم جدید تفاوت دارد؛ بودیزم قدیم بیشتر جنبۀ اخلاقی داشت، درحالیکه بودیزم جدید، تعالیم بودا را با نظریههای فلسفی و تحلیلهای عقلی دربارۀ جهان و زندگی با هم خلط کرده است.[1]
۳. بودا:لفظ بودا بهمعنی بیدار شده، آگاه شده و کسیکه به حقیقت نهایی رسیده است.[2] این نام و عنوان برای «سیدهارتا گوتاما» بنیانگذار آیین بودا، وقتی بهکار میرود که او به حقیقت و روشنضمیری دست مییابد.
۴.کارما یا کرمه (karma) یا کردار: کارما یکی از اصول چهارگانۀ مورد پذیریش همۀ ادیان هندی، به شمول بودیزم است.
منظور از اصل کرمه این است که انسان هر کاری را که در جهان انجام دهد، اعم از کردار، گفتار و پندار، اثر و نتیجۀ آن را خواهد دید. بهعبارت دیگر، هر کنشی در این جهان، واکنش مناسب با خود را دنبال دارد و این واکنش هم در زندگی فعلی انسان و هم در زندگی آیندهاش در تولد بعدی (سنساره/تناسخ) تأثیر دارد. هم ازاینرو، زندگی فعلی هر کسی متناسب با کرمهاش در زندگی پیشین است و گرفتاری و رنج هر کسی نتیجۀ کرمه وی در زندگی قبلی است. حتی اثر کرمه تا حدی است که میتواند طبقۀ اجتماعی (کاست) انسان را در زندگی بعدی تغییر دهد و آن را بالا یا پایین ببرد.[3]
در معنای عامیانه اگر تعبیر کنیم، کارما به این معناست که هر آنچه انجام میدهیم، فکر میکنیم یا میگوییم، به خودمان باز میگردد. در این معنا کارما شامل خود عمل و هم نتیجۀ آن میشود.
محمد جواد شمس، از تحلیلگران تاریخ ادیان، کارما را چنین توضیح میدهد: «کارما یکی از اعتقادهای دینی بوداست است که نخستین بار و به تفصیل در متون اوپانیشادی بیان شده است. کرمه به معنی عمل و در اصطلاح عبارت است از نتیجۀ اعمال انسان که اگر خوب باشد موجب سعادت و اگر بد باشد موجب گرفتاری او میشود.»[4]
پروفسور آتریا میگوید: «شهوت نیرومندترین عامل در زندگی ماست؛ اما خواهشها و تمایلات ما بر دیگران نیز اثر میگذارد. از همینرو، در کارهایی که از روی شهوت انجام میدهیم، گاهی به دیگران نیکی میکنیم و گاهی بدی میرسانیم. پس ناگزیر قانون جزا بر ما تطبیق میشود؛ قانونی که بر زندگی همۀ موجودات آزاد در جهان حاکم است. این قانون جزا در زبان سانسکریت «کارما» نامیده میشود و هیچکس نمیتواند از آن بگریزد. در کتاب «یوگا واسِشتَه» چنین آمده است: در سراسر هستی هیچ جایگاهی وجود ندارد؛ نه کوهها، نه آسمانها، نه دریاها و نه حتی بهشتها، که انسان بتواند به آن پناه ببرد و از نتیجۀ اعمال خود -چه نیک باشد و چه بد- رهایی یابد.[5]
۵.دارما یا درمه (dharma): دارما عبارت از مجموعۀ تعالیم بودا و قانون حاکم بر جهان که راه درست زندگی را نشان میدهد. بهطور کلی دارما در کتابهای بودایی به این معناهاست: سازندۀ سرشت یک چیز، قاعده، قانون، آیین، تعلیم؛ دادگری، درستکاری، کیفیت و… بناءً دارما کارکردی مشابه «شریعت» دارد؛ اما بدون منشأ وحیانی و الهی است.
۶. نیروانا (niravana): نیروانا در لغت بهمعنی خاموشی، و در اصطلاح بهمعنی خاموشی آتشهای سهگانۀ آز یا راگه (raga)، کینه یا دوسه (dosa) و فریب یا موهه (moha) است که نتیجهاش رهایی از درد و رنج و گردونۀ بازپیدایی حیات (سنساره) و رسیدن به آرامش مطلق است. بنابراین، نیروانا رسیدن به آرامش مطلق یا خاموش کردن عطش است. طریق رسیدن به نیروانا نیز، طی کردن کامل راه هشتگانۀ برین است.[6]
