تحلیلی بر تاریخ و باورهای بودیزم «بخش بیست‌وسوم»

نویسنده: مهر الله عزیزی

تحلیلی بر تاریخ و باورهای بودیزم

بخش بیست و سوم

افکار و عقاید بودیزم

۵. انکار معاد (روز آخرت) (ادامه)

در بخش قبلی، درباره باور بودیزم نسبت به نبوت (پیامبری) و معاد (روز آخرت) سخن گفتیم.  یادآور شدیم که  باور معاد به سه بخش تقسیم می‌شود که از جمله، تنها یکی از آن‌ها -یعنی «کارما»- توضیح داده شد. اکنون در ادامه، دو بخش دیگر این باور؛ یعنی تناسخ ارواح و نیروانا را مطرح می‌کنیم و آن‌ها را از دیدگاه اسلام به نقد و ارزیابی می‌گیریم.

بخش دوم: تناسخ ارواح

الف: تبیین عقیده

بودیزم مثل ادیان هندوییزم برهمنی، کلدانی، مصری و زردتشی به تناسخ ارواح یا زندگی دوباره در قالب جسم‌های مختلف، باورمند است. نخست باید بدانیم تناسخ چه تعریف دارد و چگونه باوری است؟ بعد می‌رویم سراغ پاسخ و نقد آن.

معنی لغوی تناسخ

تناسخ در زبان عربی به معنای انتقال روح پس از مرگ به بدنی دیگر است. در گذشته، عرب‌ها واژهٔ «تناسخ» را به معنای پیاپی‌بودن و دست‌به‌دست‌شدن چیزها به کار می‌بردند. آنان باور داشتند که زمان‌ها، قرن‌ها و حکومت‌ها تکرار می‌شوند و یکی جای دیگری را می‌گیرد.

به عبارت ساده‌تر، اشیا «تناسخ» می‌یابند؛ یعنی جایگزین یکدیگر می‌شوند، مانند حکومت‌ها یا دوره‌های تاریخی.

همچنین واژهٔ «نسخ» نزد آنان به معنای از میان بردن چیزی و جایگزین ساختن چیز دیگری بود؛ مانند فرستاده‌شدن پیامبران^{(علیهم‌الصلاةوالسلام)} که یکی پس از دیگری و بدون فاصله می‌آیند.^[1]

اما در اصطلاح

تناسخ عبارت از این است که انسان باور داشته باشد روح او بعد از مرگ، به یک جسم تازه منتقل می‌شود. این جسم تازه می‌تواند بدن یک انسان دیگر باشد یا حتی یک حیوان. وقتی آن بدن دوم هم از بین برود، روح دوباره به بدن سومی می‌رود و همین‌طور این روند ادامه پیدا می‌کند، بی‌آن‌که پایانی داشته باشد.

به باور آنان، روح در این رفت‌وآمدها گاهی در نعمت و آسایش است و گاهی در رنج و سختی؛ و این حالت‌ها نتیجه کارهای خوبی یا بدی است که پیش‌تر انجام داده است.

اگر کار نیک کرده باشد، در بدن جدید راحتی می‌بیند، و اگر کار بد کرده باشد، دچار رنج می‌شود.^[2]

در نگاه آنان، همین تناسخ تنها راه پاداش و سزای انسان است. از همین‌جا واضح و روشن می‌شود که به روز آخرت، زنده‌شدن دوباره انسان‌ها برای حساب‌وکتاب، و بهشت و دوزخ به‌گونه‌ای که ادیان آسمانی مطرح می‌کنند، باور ندارند.

باور به تناسخ و انتقال روح از بدنی به بدن دیگر، از اساسی‌ترین عقاید آنان شمرده می‌شود. آنان می‌گویند وضعیتی که انسان در هر زندگی دارد، نتیجه کارهایی است که در زندگی‌های قبلی انجام داده است. این جریان در هر زندگی ادامه می‌یابد تا زمانی که روح از آثار «کارما» پاک شود و سرانجام این چرخه روزی پایان یابد.

پیروان بودیزم باور دارند که سبب تناسخ، همان میل و دلبستگی انسان به زندگی است؛ همین خواست درونی باعث می‌شود دوباره به چرخه زندگی برگردد.

از دید آنان، انتقال روح تنها به بدن انسان محدود نبوده‌است؛ بلکه ممکن است از بدن انسان به بدن یک حیوان پست هم منتقل شود، و پستی آن حیوان بستگی به گناهان و بدی‌های گذشته او دارد.

سپس وقتی روح تا اندازه‌ای پاک شد، به حیوانی برتر منتقل می‌شود و بعد دوباره به بدن انسان می‌آید، و این رفت‌وآمد همچنان ادامه پیدا می‌کند تا سرانجام این چرخه خاموش گردد.^[3]

ادامه دارد…

بخش قبلی | بخش بعدی