الگوی تربیت الهی در خانوادۀ انبیاءعلیهمالصلاةوالسلام
بخش: ۱۱۶
الگوهای تربیتی داستان حضرت موسی و خضر علیهماالسلام
آموزۀ نخست: فروتنی دانشمند و پرهیز از غرور علمی
یکی از مهمترین پیامهای تربیتی داستان حضرت موسی و حضرت خضر علیهماالسلام، لزوم فروتنی اهل علم و پرهیز از خودبرتربینی علمی است. هر اندازه که دانش انسان گسترده باشد، نباید او را به غرور و احساس بینیازی از دیگران بکشاند؛ زیرا علم مطلق تنها از آنِ خداوند متعال است و همواره کسانی هستند که در زمینهای از دانش، از دیگران آگاهتر باشند.
قرآن کریم این حقیقت را چنین بیان میکند: «نَرْفَعُ دَرَجَاتٍ مَّن نَّشَاءُ وَفَوْقَ كُلِّ ذِي عِلْمٍ عَلِيمٌ»[1]؛ ترجمه: درجات هر کس را که بخواهیم بالا میبریم، و بالاتر از هر صاحب دانشی، دانای دیگری وجود دارد.
و در آیهای دیگر میفرماید: «وَمَا أُوتِيتُم مِّنَ الْعِلْمِ إِلَّا قَلِيلًا»[2]؛ ترجمه: و به شما جز اندکی از دانش داده نشده است.
نمونۀ عملی این اصل، در داستان حضرت موسی علیهالسلام آشکار است. این رویداد درس بزرگی برای همۀ محصلین، استادان، محققین و مبلغان دینی است؛ اینکه هرگز نباید به دانش خود مغرور شوند یا گمان کنند به نهایت علم رسیدهاند. دانش انسان هر قدر گسترده باشد، در برابر علم بیپایان اللهﷻ بسیار اندک است. ازاینرو، شایسته است که اهل علم همواره:
– دانش خود را نعمتی از جانب خداوندﷻ بدانند، نه دستاوردی که مایۀ برتری بر دیگران باشد.
– همواره آمادگی یادگیری از دیگران را حفظ کنند، حتی اگر از نظر سن، مقام یا جایگاه اجتماعی پایینتر باشند.
– در برابر ستایش و تمجید مردم مراقب دل خود باشند تا گرفتار خودپسندی و غرور نشوند.
– همۀ موفقیتهای علمی را به خداوندﷻ نسبت دهند و پیوسته از او درخواست افزایش علم و بصیرت کنند.
قرآن کریم منشأ همۀ نعمتها، از جمله نعمت علم را خداوندﷻ معرفی میکند: «وَمَا بِكُم مِّن نِّعْمَةٍ فَمِنَ اللهِ»[3]؛ ترجمه: هر نعمتی که دارید، از جانب خداوندﷻ است.
بنابراین، علم موهبتی الهی است که خداوندﷻ آن را بر اساس حکمت خویش به بندگان عطا میکند و درجات علمی انسانها نیز به ارادۀ او متفاوت است. هرچه دانش انسان بیشتر شود، باید تواضع، ادب و احساس مسئولیت او نیز بیشتر گردد؛ زیرا ویژگی دانشمند حقیقی، فروتنی در برابر اللهﷻ و احترام به دیگر صاحبان علم است.
آموزۀ دوم: علم، راهی بیپایان به سوی کمال و تعالی انسان
از منظر اسلام، منبع حقیقی همۀ دانشها الله متعال است و علم الهی هیچ حد و پایانی ندارد. قرآن کریم میفرماید: «قُل لَّوْ كَانَ الْبَحْرُ مِدَادًا لِّكَلِمَاتِ رَبِّي لَنَفِدَ الْبَحْرُ قَبْلَ أَن تَنفَدَ كَلِمَاتُ رَبِّي وَلَوْ جِئْنَا بِمِثْلِهِ مَدَدًا»[4]؛ ترجمه: بگو: اگر دریا برای نوشتن کلمات پروردگارم مرکب شود، پیش از آنکه کلمات پروردگارم پایان یابد، دریا پایان میپذیرد، هرچند دریایی همانند آن نیز به کمک آوریم.
ازاینرو، هر اندازه انسان از دانش بهرهمند شود، نباید خود را بینیاز از آموختن بداند؛ بلکه باید همواره در پی افزایش دانش باشد. حضرت موسی علیهالسلام نیز هنگامی که دریافت بندهای از بندگان اللهﷻ دانشی دارد که او از آن بیبهره است، با اشتیاق فراوان برای فراگیری آن رهسپار سفر شد.
همین حقیقت را اللهﷻ به پیامبر اکرم صَلَّىاللهُعَلَيْهِوَسَلَّمَنیز آموخت و فرمود: «وَقُل رَّبِّ زِدْنِي عِلْمًا»[5]؛ ترجمه: و بگو: پروردگارا! بر دانشم بیفزا.
نکتۀ قابل تأمل آن است که خداوندﷻ پیامبرشصَلَّىاللهُعَلَيْهِوَسَلَّمَ را تنها به درخواست افزایش «علم» فرمان داده است؛ امری که جایگاه والای دانش را نشان میدهد.[6]
فضیلت علم در قرآن
۱. علم، عامل برتری انسان بر سایر موجودات
وجه امتیاز انسان بر دیگر موجودات، توانایی اندیشیدن، شناخت و یادگیری است. کسانی که از این نعمت بهره نمیگیرند، قرآن آنان را چنین توصیف میکند: «لَهُمْ قُلُوبٌ لَّا يَفْقَهُونَ بِهَا وَلَهُمْ أَعْيُنٌ لَّا يُبْصِرُونَ بِهَا وَلَهُمْ آذَانٌ لَّا يَسْمَعُونَ بِهَا أُولَٰئِكَ كَالْأَنْعَامِ بَلْ هُمْ أَضَلُّ»[7]؛ ترجمه: آنان دلهایی دارند که با آن نمیاندیشند، چشمهایی دارند که با آن نمیبینند و گوشهایی دارند که با آن نمیشنوند؛ آنان همچون چهارپایان، بلکه گمراهترند.
۲. علم، سبب کرامت انسان
الله متعال پس از تعلیم اسماء به حضرت آدم علیهالسلام، فرشتگان را به سجده بر او فرمان داد: «وَإِذْ قُلْنَا لِلْمَلَائِكَةِ اسْجُدُوا لِآدَمَ…»[8]؛ این آیات نشان میدهد که علم، منشأ کرامت و برتری انسان است.
۳. علم، سرچشمۀ خشیت الهی
قرآن کریم میفرماید: «إِنَّمَا يَخْشَى اللهَ مِنْ عِبَادِهِ الْعُلَمَاءُ»[9]؛ ترجمه: تنها بندگان دانا از خداوندﷻ، آنگونه که شایسته است، خشیت دارند.
هرچه معرفت انسان نسبت به اللهﷻ بیشتر باشد، خشیت و بندگی او نیز عمیقتر خواهد شد.
۴. علم، سبب رفعت درجات
الله متعال میفرماید: «يَرْفَعِ اللهُ الَّذِينَ آمَنُوا مِنكُمْ وَالَّذِينَ أُوتُوا الْعِلْمَ دَرَجَاتٍ»[10]؛ ترجمه: خداوندﷻ کسانی را که ایمان آوردهاند و آنان را که دانش داده شدهاند، درجاتی بلند میبخشد.
