الگوی تربیت الهی در خانواده انبیا‌‌ علیهم‌السلام «بخش: ۹۰»

نویسنده: عبدالحی لیان

الگوی تربیت الهی در خانوادۀ انبیاء^{علیهم‌الصلاةو‌السلام}

بخش: ۹۰

الگوهای تربیتی در داستان لقمان حکیم ^{علیه‌السلام}

حضرت لقمان حکیم ^{علیه‌السلام} یکی از شخصیت‌های برجسته و اسرارآمیز تاریخ اسلامی است که نام او با حکمت، اندیشه و تربیت پیوند خورده است. قرآن کریم با یادکرد از «حکمت لقمان ^{علیه‌السلام}» جایگاه علمی و معنوی او را آشکار ساخته و سخنان وی را به‌عنوان نمونه‌ای از تربیت الهی و خرد انسانی نقل کرده است.

با این‌همه، دربارۀ اصل، نسب و زمان زندگی او میان مؤرخان و مفسران اختلاف‌نظرهای فراوانی وجود دارد؛ به‌گونه‌ای که هر گروه بر پایۀ روایات و نقل‌های تاریخی، دیدگاهی متفاوت ارائه کرده‌اند.

این اختلاف‌ها نه تنها از اهمیت شخصیت لقمان ^{علیه‌السلام} نمی‌کاهد، بلکه نشان‌دهندۀ گستردگی توجه دانشمندان مسلمان به شناخت زندگی و جایگاه او در تاریخ انبیاء و حکماء است.

ازاین‌رو، بررسی اقوال مختلف دربارۀ نسب و عصر زندگی لقمان، بخشی مهم از مطالعات تاریخی و تفسیری در میراث اسلامی به‌شمار می‌رود.

اصل و نسب لقمان حکیم ^{علیه‌السلام}

دانشمندان دربارۀ اصل، نسب و زمان زندگی حضرت لقمان حکیم ^{علیه‌السلام} اختلاف نظر دارند.

ابن وهب ^{رحمه‌الله} گفته است: لقمان ^{علیه‌السلام}، خواهرزادۀ حضرت یوسف ^{علیه‌السلام} بود.^[1]

مقاتل ^{رحمه‌الله} نیز گفته است: او پسرخالۀ حضرت یوسف ^{علیه‌السلام} بوده است.

گروهی دیگر از اندیشمندان گفته‌اند که وی از فرزندان آزر بوده و نیز گفته شده است که او برادرزادۀ حضرت ابراهیم ^{علیه‌السلام} بوده است.^[2]

علامه آلوسی ^{رحمه‌الله} می‌گوید: اکثر دانشمندان بر این باورند که لقمان ^{علیه‌السلام} در زمان حضرت داود^{علیه‌السلام} زندگی می‌کرده است.^[3]

به نظر می‌رسد این دیدگاه، صحیح‌تر و پذیرفتنی‌تر باشد؛ زیرا از انس بن مالک ^{رضی‌الله‌عنه} روایت شده است که گفت: لقمان ^{علیه‌السلام} نزد حضرت داود^{علیه‌السلام} بود، در حالی‌که داود^{علیه‌السلام} زره می‌بافت.

داود^{علیه‌السلام} با دست خویش حلقه‌های زره را می‌پیچید و لقمان ^{علیه‌السلام} با شگفتی به آن می‌نگریست و می‌خواست دربارۀ آن سؤال کند؛ اما حکمت او مانع می‌شد که بی‌جا پرسش نماید.

هنگامی که داود^{علیه‌السلام} ساختن زره را به پایان رساند، آن را پوشید و فرمود: چه زره نیکویی برای جنگ است! آنگاه لقمان ^{علیه‌السلام} گفت: سکوت، خود نوعی حکمت است و عمل‌کنندگان به آن اندک‌اند؛ من می‌خواستم از تو بپرسم، اما سکوت کردم تا این‌که خودت مرا بی‌نیاز ساختی.^[4]

حافظ ابن حجر^{رحمه‌الله} پس از نقل این روایت می‌گوید: این روایت به‌صراحت دلالت دارد که لقمان ^{علیه‌السلام}، هم‌عصر حضرت داود^{علیه‌السلام} بوده است.

وی همچنین یادآور می‌شود که ابن جوزی در کتاب «التلقیح» لقمان ^{علیه‌السلام} را پس از حضرت ابراهیم و پیش از حضرت اسماعیل و اسحاق ^{علیهم‌الصلاةو‌السلام} ذکر کرده است؛ اما دیدگاه درست همان است که لقمان ^{علیه‌السلام} در عصر حضرت داود ^{علیه‌السلام} می‌زیسته است.

امام طبری و دیگران نیز از مجاهد ^{رحمهم‌الله} نقل کرده‌اند که لقمان ^{علیه‌السلام} در زمان حضرت داود ^{علیه‌السلام}، قاضی بنی‌اسرائیل بوده است.^[5]

آیا لقمان ^{علیه‌السلام} پیامبر بود؟

دانشمندان سلف دربارۀ حضرت لقمان حکیم ^{علیه‌السلام} اختلاف‌نظر داشته‌اند که آیا او پیامبر بوده یا بنده‌ای صالح و حکیم بدون مقام نبوت؟ در این زمینه دیدگاه‌های مختلفی مطرح شده که مشهورترین آن‌ها دو قول است:

قول نخست: لقمان ^{علیه‌السلام} پیامبر نبود، بلکه بنده‌ای صالح و حکیم بود.

اکثر علما بر این باورند که لقمان ^{علیه‌السلام} پیامبر نبوده، بلکه مردی صالح، حکیم و دارای تقوا و معرفت الهی بوده است.

واحدی می‌گوید: بیشتر دانشمندان بر این عقیده‌اند که لقمان ^{علیه‌السلام} پیامبر نبوده است.^[6]

برخی دیگر از مفسرین از جمله علامه قرطبی ^{رحمه‌الله} بر این نظر است: دیدگاه صحیح آن است که لقمان ^{علیه‌السلام} مردی حکیم بود که الله متعال به او حکمت عطا کرده بود.^[7]

ابن کثیر^{رحمه‌الله} می‌گوید: مشهور نزد جمهور علما این است که لقمان ^{علیه‌السلام}، حکیم و ولیّ صالح بوده و پیامبر نبوده است.^[8] وی همچنین می‌افزاید: لقمان ^{علیه‌السلام} مردی صالح، اهل عبادت، سخن نیک و دارای حکمت بزرگ بود.^[9]

علامه آلوسی ^{رحمه‌الله} نیز می‌گوید: لقمان ^{علیه‌السلام} مردی صالح و حکیم بود و پیامبر نبود.^[10]

امام نووی از امام ابواسحاق ثعلبی ^{رحمه‌ماالله} نقل می‌کند: دانشمندان اتفاق دارند که لقمان حکیم ^{علیه‌السلام} پیامبر نبوده است؛ مگر عکرمه که به تنهایی گفته است لقمان ^{علیه‌السلام} پیامبر بوده است.^[11]

ادامه دارد…

بخش قبلی | بخش بعدی