یکی دیگر از آفات زبان که امروزه بسیار شیوع پیدا کرده است ترانهها و اشعار مبتذل هستند که به نوعی محرک شهوت میباشند، و منظور از ترانهها و اشعار مبتذل اشعاری هستند که انسان را به طرف کفر و فسق بکشانند و مسلماً دین مبین اسلام ترانهسرایی و شعرگویی که با ابتذال و ترویج فحشا همراه باشد را نمیپسندد و آنرا رد میکند. اما در رابطه با اشعاری که مضامین اسلامی دارند بحث جداست برخی تصور میکنند که اسلام با شعر و شاعری سر ناسازگاری دارد؛ در حالیکه این توهمی بیش نیست. بدون شک ذوق شعر، و هنر شاعری؛ مانند همه سرمایههای وجودی انسان در صورتی ارزشمند است که در یک مسیر صحیح به کار افتد و از آن بهرهگیری مثبت و سازنده شود، اما اگر بهعنوان یک وسیلهی مخرب برای ویران کردن بنیان اعتقاد و اخلاق جامعه و تشویق به فساد و بیبندوباری مورد استفاده واقع شود، و یا انسانها را به پوچی و بیهودگی و خیالپروری سوق دهد، یا تنها یک سرگرمی بیمحتوا تلقی گردد، بیارزش و حتی زیانبار است. شعر وسیله است و معیار ارزیابی آن هدفی است که شعر در راه آن به کار گرفته میشود. متأسفانه در طول تاریخ ادبیات اقوام و ملل جهان، از شعر سوء استفاده فراوان شده است، و این ذوق لطیف در محیطهای آلوده آن چنان به ننگ کشیده شده است که گاه از مؤثرترین عوامل فساد و تخریب بوده است، مخصوصاً در عصر جاهلیت که دوران انحطاط فکری و اخلاقی قوم عرب بود، «شعر» و «شراب» و «غارت» همواره در کنار هم قرار داشتند! ولی چه کسی میتواند این حقیقت را انکار کند که اشعار سازنده و هدفدار در طول تاریخ حماسههای فراوان آفریده است، و گاه قوم و ملتی را در برابر دشمنان خونخوار و ستمگر آن چنان بسیج کرده که بیپروا از همه چیز بر صف دشمن زده و قلب او را شکافته است.
تصور برخی که فکر میکنند اسلام با شعر و شاعری سر ناسازگاری دارد از آیه شریفه: «وَالشُّعَرَاءُ يتَّبِعُهُمُ الْغَاوُونَ»؛ (و شاعراناند که گمراهان از آنان پیروی مینمایند)[1] ناشی شده است. در حالیکه چنین تصوری چیزی جز یک توهم نیست؛ زیرا آیه در صدد نکوهش تمام انواع شعر نیست، بلکه نوع خاصی از شعر را مورد مذمت قرار میدهد، چرا که در تاریخ از پیامبر (صلی الله علیه وسلم) اشعاری نقل کردهاند؛ از آن جمله این که فرمودند: «أللَّهُمَّ لَاعَيْشَ إِلَّا عَيْشَ الآخِرَةِ فَاغْفِرْ لِلْأَنْصَارِ وَ الْمُهَاجِرَةِ»؛ (خدایا زندگی همان زندگی آخرت هست (و تنها آن کامل و دایمی میباشد) پس انصار و مهاجر را بیامرز.)
حضرت ابوبکر صدیق (رضی الله عنه) هنگامی که تب گرفت چنین گفت: «كُلَّ امْرِي مُصَبَّحْ فِى أَهْلِهِ وَالْمَوْتُ أَدْنَى مِنْ شِرَاكِ نَعْلِهِ»؛ (هر فردی در میان خانوادهاش صبح میکند در حالیکه مرگ به او از بند کفشش نزدیکتر میباشد.)
پس بنابراین نتیجه میگیریم که تنها اشعاری که به کفر و فسق منجر میشوند، از آفات زبان به شمار میآیند. حتی پیامبر (صلی الله علیه وسلم) در مورد شعر فرمودهاند: «إِنَّ مِنَ الشِّعْرِ لَحِكْمَةٌ»، یعنی «در برخی از اشعار، البته پند و حکمت نهفته است.»[2] بنابراین، اشعاری که در آنها سخن ناپسند و مطالب زشت و ممنوع و نامشروع نباشد، نقل و نظم آنها اشکالی ندارد. اما اشعاری که مطالب زشت و ممنوع در آنها وجود دارد، سرودن آنها حرام و ناجایز است.
پیامبر (صلی الله علیه وسلم) در مورد سرودن اینگونه اشعار فرمودهاند: «لَأَنْ يَمْتَلِىَ جَوْفُ الرَّجُل قَيحًا خَيْرٌ مِنْ أَنْ يَمْتَلِئَ شِعْرًا»، به معنای «اگر شکم یکی از شما پر از چرک باشد تا حدی که او را از بین ببرد، بهتر است تا اینکه پر از شعر زشت باشد.»[3] منظور از ترانهها، ترانههایی است که شرکآمیز و کفرآمیز هستند و شنیدن آنها از نظر شرع ممنوع است و حتی از نظر پزشکی نیز مضر شناخته شدهاند. به اعتقاد یکی از روانپزشکان آمریکایی، گوش دادن به ترانههای همراه با آهنگ میتواند فشار خون بدن انسان را به شدت بالا ببرد و حتی به خاطر این نظریه روانپزشکی، برای چندین سال در آمریکا اجرای کنسرتها ممنوع اعلام شد.
آفت نهم: تمسخر و استهزاء
یکی دیگر از انحرافات زبان، تمسخر و استهزاء است. قطعاً تمسخر و استهزاء دیگران حرام میباشد؛ زیرا این کار سبب آزار دیگران خواهد شد.
خداوند متعال در قرآن کریم میفرماید: «يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا يَسْخَرْ قَوْمٌ مِّن قَوْمٍ عَسَى أَن يَكُونُوا خَيْرًا مِنْهُمْ وَلَا نِسَاءٌ مِن نِسَاءٍ عَسَى أَن يَكُنَّ خَيْرًا مِنْهُنَّ»؛ (ای کسانی که ایمان آوردهاید، نباید گروهی از مردم گروه دیگری را مورد تمسخر قرار دهند؛ شاید که آنها بهتر از گروه مسخرهکننده باشند. همچنین زنان نباید زنان دیگری را مورد تمسخر قرار دهند؛ شاید که آنها بهتر از آنها باشند.)[4]
پیامبر (صلی الله علیه وسلم) نیز در این باره فرمودهاند: «إِنّ الْمُسْتَهْزِئِينَ بِالنّاسِ يُفْتَحُ لِأَحَدِهِمْ بَابٌ مِنَ الْجَنّةِ فَيُقَالُ لَهُ: هَلُمَّ هَلُمَّ، فَيَأْتِي بِكَرْبِهِ وَغَمِّهِ، فَإِذَا أَتَى إِلَيْهِ أُغْلِقَ دُونَهُ. ثُمّ يُفْتَحُ لَهُ بَابٌ آخَرُ فَيُقَالُ لَهُ: هَلُمَّ هَلُمَّ، فَيَأْتِي بِكَرْبِهِ وَغَمِّهِ، فَإِذَا أَتَى إِلَيْهِ أُغْلِقَ دُونَهُ. فَمَا يَزَالُ كَذَلِكَ حَتّى إِنّ الرّجُلَ لَيُؤْمَرُ بِالدّخُولِ فَلَا يَأْتِيهِ»؛ (برای مسخرهکنندگان مردم، دری از درهای بهشت باز میشود و به آنها گفته میشود: بشتابید، بشتابید! آن فرد با غم و اندوه به سوی آن در میرود و هنگامی که نزدیک میشود، در بسته میشود. سپس در دیگری باز میشود و به او گفته میشود: بشتابید، بشتابید! ولی وقتی به آن در نزدیک میشود، باز هم بسته میشود. این عمل تا جایی ادامه دارد که آن شخص دیگر نمیآید.)[5]
سبحان الله! یک تمسخر ساده در این دنیا که به بندگان خدا روا داشته میشود، اگرچه در نظر ما چیز اندکی به نظر میرسد، ولی در واقع، عملی است که موجب از دست دادن چیزی بزرگ (بهشت) میشود و در آن دنیا نیز فرد مورد تمسخر و استهزاء قرار خواهد گرفت. تمسخر و استهزاء به معنی ریشخند زدن، دیگران را پست شمردن و عیبجویی به گونهای است که دیگران را به خنده وا دارد، چه این عیبجویی با کردار باشد یا با اشاره.
حضرت معاذ بن جبل (رضی الله عنه) نقل میکنند که پیامبر اکرم (صلی الله علیه وسلم) فرمودهاند: «مَنْ عَيرَ أَخَاهُ بِذَنْبٍ، لَمْ يَمُتْ حتى يعْمَلَهُ»؛ (هر کس برادر دینی خود را به گناهی که از آن توبه کرده است ملامت کند، قبل از مرگ خودش به آن گناه دچار خواهد شد.)[6]
در جای دیگری، پیامبر (صلی الله علیه وسلم) فرمودهاند: «كلُّ المسلم على المسلم حرام، ماله، و عِرضُه، و دمُه»؛ (مال، آبرو و جان هر مسلمانی بر مسلمان دیگر حرام است.) [7]
امروزه برخی افراد وجود دارند که وقتی به آنها گفته میشود چرا مسخره میکنید، پاسخ میدهند که ما فقط شوخی میکنیم، بیتوجه به اینکه در پشت پرده شوخی، آبروی شخصی را میریزند. در حالی که پیامبر (صلی الله علیه وسلم) لطمه زدن به آبروی شخص را حرام اعلام کردهاند و یکی از شایعترین نقصهای زبان، همین تمسخر و طعنه زدن است. برخی افراد به مسائلی چون قد، لاغری، رنگ پوست، تنگدستی، نوع پوشش و حتی نحوه نماز خواندن دیگران در حالت تضرع و خشوع، طعنه میزنند و با این کار خود را بالاتر نشان میدهند.
دلیل این رفتار، بیاهمیت شمردن دین و قرآن توسط این افراد است. آنها با انجام گناهان کبیره و نسبت دادن لقبهای ناپسند به یکدیگر، قلب انسانها را میشکنند. خداوند متعال در قرآن کریم فرمودهاند: «وَيْلٌ لِكُلِّ هُمَزَةٍ لُمَزَةٍ»؛ (وای بر هر کسی که دیگران را عیبجویی و مسخره کند.)[8] «هُمَزَةٍ» به معنای عیبجویی با چشم و آبرو و «لُمَزَةٍ» به معنای عیبجویی با زبان است.
[3] ـ بنگرید صحیح بخاری حدیث رقم : (۶۱۵۵) ، صحیح مسلم حدیث رقم : (۲۲۵۷)، سنن أبو داود حديث رقم (۵۰۰۹)، سنن ترمذي حديث رقم : (۲۸۵۱)، سنن ابن ماجه حدیث رقم (۳۷۵۹) مسند امام أحمد بن حنبل حدیث رقم (۸۶۵۵).
