۵.ظهور مادیگرایان، ملتهای مختلف و گسترش ملحدین و خداناباوران در جوامع بشری؛ کسانی که میپندارند به همه چیز آگاه هستند و آن را میدانند؛ اما در واقع [از هر نوع علم تهی بوده] و تیشههایی هستند برای نابودکردن اسلام؛ زیرا این افراد در میان مردم، نشانههای حق را با وجود پیشرفت علم و پیدایش نشانههایی که بر وجوب زنده شدن پس از مرگ دلالت میکنند، از بین میبرند؛ با گسترش علم، روزبهروز ما شاهد نشانهها و دلایلی هستیم که زنده شدن بعد از مرگ را ثابت میسازد.[1] خداوند متعال در این باره چه زیبا میفرماید: «سَنُرِيهِمْ آيَاتِنَا فِي الْآفَاقِ وَفِي أَنْفُسِهِمْ حَتَّى يَتَبَيَّنَ لَهُمْ أَنَّهُ الْحَقُّ»[2]؛ ترجمه: «به زودی بنماییم به ایشان نشانههای خود را در کرانههای [آسمان و زمین] و در وجود خودشان تا روشن شود برای شان که او حق است.»
۶.نسبت تأثیر طبیعت در جهان، در زمانها و عصور مختلف، طبیعتگرایان زیادی به وجود آمدهاند که حوادث را به طبیعت نسبت میدهند و یا همه چیز در جهان را بر اثر تأثیر طبیعت میدانند. به نظر این افراد هر حادثه و یا دگرگونیای که در این جهان رخ میدهد، بهخاطر تأثیر طبیعت است. این گروه معتقدند که این نظام، نظام موقتی نیست که با نهایت وقت آن به پایان برسد. وقتی ویژگی این نظام چنین است پس نه زنده شدن بعد از مرگ، نه نشر و حشر و نه هم حساب و کتابی بر انجام اعمالی که صورت گرفته، درکار است.[3]
۷.غرق شدن در غفلت و سهلانگاری مهمترین عامل انکار زنده شدن پس از مرگ؛ تا جایی که انسانها به امور خیلی بی ارزش و ناچیز مشغول شده و به آن اهمیت فراوانی قایل هستند. آنها این امور را از اولویتهای مهم و آرزوهای اساسی زندگی خود قرار داده و آنها را بر بقیۀ امور مقدم میدارند تا همواره در محل دید و اندیشه و محور زندگیشان باشند؛ با وجود اینکه ظاهر زندگی بسیار محدود، مختصر و گذرا است گرچه برای انسان بسیار وسیع، فراگیر و دربرگیرندۀ همۀ تلاشهایش باشد. پس بدون شک غفلت از آخرت، تمام معادلات انسان را دگرگون میسازد و انسان نمیتواند تصور درستی از آن داشته باشد.[4] [که برای چه آفریده شده و چه باید بکند و پایانش چگونه خواهد بود.]
۸.عامل سیاسی از اسبابی است که انسانها را وادار میکند تا زنده شدن پس از مرگ را انکار کنند. منظور از این عامل، دوستی و محبت زعامت و رهبری، حفظ جایگاه، چیرهشدن بر دیگران و ذلیلساختن کسانی است که هیچ قوت و نیروی ندارند، تا رهبری همواره در دست این افراد قوی، نیرومند و پرتوان بماند و جایگاهشان در جامعه همیشه محفوظ باشد؛ زیرا این افراد میدانند که ایمان آوردن -مطلقاً- و به ویژه ایمان به زنده شدن پس از مرگ، آنان را با بردگان و عموم مردم یکسان میسازد و نمیتوانند خود را برای دیگران به منزلۀ آلهه معرفی نمایند.[5]
۹.عناد و سبکساری؛ موضوعی که انسان را وادار میکند تا از حد خود بگذرد و اموری را مطالبه کند که از توانایی بشر خارج هستند و یا هیچ ارتباطی با حال و واقعیت ندارند و یا قیاسی را درخواست کند که ظاهراً ناممکن و یا فاسد جلوه نماید، مثل غذا خوردن یا آب نوشیدن و یا لباس پوشیدن و این کارشان یا از روی جهل و نادانی نسبت به حقایق، سرچشمه گرفته و یا اینکه درک و بینششان نسبت به موضوع کم است و یا به خاطر بیتوجهی به فرجام کارها و یا فریب خوردن به متاع فانی این دنیاست.[6] الله متعال میفرماید: «وَقَالُوا مَا لِهَذا الرّسولِ یَأکُلُ الطَّعامَ وَیَمشِي فِي الأَسوَاقِ»[7]؛ ترجمه: «و گفتند: چه شده است این پیامبر را [که] میخورد غذا و راه میرود در بازارها؟.»
۱۰.کفر و شرک مهمترین عامل انکار زنده شدن پس از مرگ، در اینجا باید بدانیم که چه فرقی بین مؤمن و کافر است. مؤمن کسی است که به خدا، روز قیامت و زنده شدن پس از مرگ ایمان دارد؛ اما کافر به زنده شدن مخلوقات پس از مرگ اعتقاد و باور ندارد.[8]
در نتیجه، کسانیکه به خدا و روز آخرت ایمان ندارند، آنان زنده شدن پس از مرگ را نمیپذیرند و به آن باور ندارند.
۱۱.میل به شهوات و غرق شدن در لذتهایی که ترک آن بر انسان دشوار است، باعث انکار زنده شدن پس از مرگ میگردد؛ زیرا کسانی که در شهوتها و لذتها غرق شدهاند، میدانند که اگر به ایمان به زنده شدن پس از مرگ، قناعت کنند، این کارشان مثل سدی در برابر تمام پلیدیهایی است که با آن عادت کردهاند و محبتشان در دلهای این افراد، استوار گشته است.[9]
آنانی که منکر زنده شدن پس از مرگ میشوند کسانی هستند که به زندگی دنیا دل خوش کرده و از شهوات و لذتهای آن بهرهمند میشوند و به هیچ وجه نمیخواهند چنین فرصتی را از دست بدهند. ربا، زنا، شراب، مواد مخدر، عریانی، موسیقی، فحشا، منکرات و تمام آنچه را که خداوند متعال حرام قرار داده است جزئی از زندگی و لذتهای آنان قرار گرفتهاند، این افراد میترسند اگر به آخرت، زنده شدن پس از مرگ، حساب و کتاب ایمان بیاورند از تمام این لذتها و کارهای منکر ممنوع میشوند[10] [لذا ترجیح میدهند آنچه را که فعلاً برای مدت کوتاه آنان را سرگرم نموده از دست ندهند و منکر چیزی باشند که آن را نمیبینند و بدان باور ندارند.]
اسباب و عواملی که منکرین زنده شدن پس از مرگ را وداشته است تا چنین دیدگاههایی داشته باشند، فراتر از آنچه است که در بالا بیان گردید، در اینجا تلاش شد تا برخی از مهمترین عواملی را بیان کنیم که منکرین معاد و کسانی را که فکر میکنند آخرتی وجود ندارد، واداشته است تا چنین موضعی اختیار نمایند.
گاهی اوقات مسائل مادی و عوامل اقتصادی نیز باعث چنین کاری میشود؛ زیرا کسانی که با کارهای حرام (مثل تجارت با شراب و یا ربا و…) معامله میکنند با وارد شدن به اسلام و ایمان و باور داشتن به روز آخرت و زنده شدن پس از مرگ مجبور میشوند تا چنین کارها را رها کنند و با ترک این تجارت و معامله، دچار خسارت، نقصان و ضرر میشوند؛ لذا ترجیح میدهند بر موقف خود باشند تا تجارت و سودشان از بین نرود.[11]
