در این تحقیق از روش توصیفی-تحلیلی استفاده شده است. جهت گردآوری و تدوین مطالب، تمرکز اصلی بر منابع کتابخانه‌ای و اسناد معتبر بوده است. در این تحقیق، تمام نقل‌قول‌ها به منابع اصلی ارجاع داده شده و به شیوه‌ای علمی مورد تحلیل قرار گرفته‌اند. این مقاله به تبیین جایگاه امام ابوحنیفه رحمه‌الله در علم حدیث اختصاص یافته و اقوال علما در این باره تشریح شده است. تکیه‌ی اصلی این تحقیق بر کتاب‌های تاریخی، «طبقات الحفاظ» و آثاری است که پیرامون شناخت شخصیت علمی امام ابوحنیفه رحمه‌الله نگاشته شده‌اند.
پیشینه‌ی تحقیق
درباره‌ی مقام علمی، زندگانی، جایگاه فقهی، معرفی مذهب و اصول و روش‌های اجتهادی امام ابوحنیفه رحمه‌الله، تحقیق‌ها و نوشتار‌های متعددی به زبان‌های مختلف صورت گرفته است. برخی از این منابع به اختصار در زیر ذکر می‌شوند:
۱) کتاب «تبييض الصحيفة بمناقب أبي حنيفة»: تألیف جلال‌الدین عبدالرحمن بن ابی‌بکر سیوطی، با تحقیق محمود حسن نصار (فارغ‌التحصیل دارالعلوم کراچی پاکستان). امام سیوطی در این کتاب به صورت مستند به تفصیل پیرامون استادان، شاگردان، شخصیت علمی و جایگاه فقهی امام ابوحنیفه رحمه‌الله پرداخته است. این کتاب در سال ۱۴۱۰ هجری قمری توسط «دارالکتب العلمیة» در بیروتِ لبنان به چاپ رسیده است.
۲) کتاب «ابوحنیفه، حیاته و عصره – آراؤه و فقهه»: تألیف محمد ابوزهره. این کتاب به بررسی زندگانی امام ابوحنیفه رحمه‌الله، نظریات فقهی معاصر ایشان و دیدگاه‌های اجتهادی وی می‌پردازد. این اثر در سال ۱۴۱۷ هجری قمری توسط انتشارات «مکتبة دارالفکر العربي» در قاهره‌ی مصر منتشر شده است.
۳) کتاب «الإمام الأعظم ابوحنیفه و افکاره» به قلم عنایت‌الله «ابلاغ»: به زبان عربی نگاشته شده و مولوی فضل‌من‌الله «فضلی» آن را به زبان پشتو ترجمه کرده است. این کتاب در چهار فصل، نظریات کلامی و آثار علمی امام ابوحنیفه رحمه‌الله را معرفی می‌کند. ترجمه‌ی پشتوی این کتاب در سال ۱۳۹۸ هجری شمسی از سوی وزارت ارشاد، حج و اوقاف به چاپ رسیده است.
۴) کتاب «امام ابوحنیفه رحمه‌الله و جایگاه علمی ایشان نزد علما و محدثین»: نوشته‌ی عبدالحمید نوروزی است. این کتاب به صورت نسخه‌ی دیجیتال (سافت) در وب‌سایت «کلمات» در چندین بخش منتشر شده و در آن به معرفی زندگانی امام ابوحنیفه رحمه‌الله پرداخته شده است.
۵) مقاله‌ی «بازخوانی دیدگاه ابوحنیفه رحمه الله درباره حدیث»: توسط سید عدنان فلاحی و حمید مسجدسرایی تحقیق و نگاشته شده است. این مقاله به بررسی تعامل مذاهب فقهی، به‌ویژه مذهب حنفی با احادیث پرداخته و تبیین کرده است که مذهب حنفی در زمینه‌ی فهم و استنباط از احادیث، هیچ تفاوت بنیادینی با سایر مذاهب سنی ندارد. این مقاله در زمستان سال ۱۳۹۹ هجری شمسی در مجله‌ی «مطالعات فقه و حقوق اسلامی» منتشر گردیده است.
۶) مقاله‌ی «نگاهی به دیدگاه امام ابوحنیفه پیرامون روایت و رأی»: به قلم مولوی کمال‌الدین حامد نگاشته شده است. این مقاله تفاوت‌های میان «اهل رأی» و «اهل حدیث» را از منظر امام ابوحنیفه رحمه‌الله بررسی کرده و نظریات و پاسخ‌های مستند ایشان را در مورد احادیث ارائه می‌دهد.
۷) کتاب «مکانة الإمام أبي حنيفة في الحديث»: تألیف علامه عبدالرشید نعمانی است که در سال ۱۳۹۰ هجری شمسی توسط علی بیجارزهی به فارسی ترجمه شده است. این اثر از معتبرترین آثار علمی درباره‌ی جایگاه امام ابوحنیفه رحمه‌الله در علم حدیث به‌شمار می‌رود. ترجمه‌ی فارسی این کتاب توسط انتشارات خواجه عبدالله انصاری منتشر شده است.
تفاوت‌های تحقیق ما با تحقیقات علمی پیشین عبارتند از:
نوآوری در موضوع تحقیق: تحقیق ما احتمالاً بر موضوعات جدیدی تمرکز دارد که پیش از این به‌طور کامل مورد بررسي قرار نگرفته‌اند؛ در حالی که تحقیق‌های گذشته عموماً بر مفاهیمی تمرکز داشتند که از پیش شناخته‌شده و مستند بوده‌اند.
روش‌شناسی: در تحقیق ما از روش‌های نوین و پیشرفتهای استفاده می‌شود که مبتنی بر فناوری‌های تکامل‌یافته یا روش هاي تحلیلی دقیق است؛ در صورتی که روش‌های تحقیقات گذشته غالباً محدود یا سنتی بوده‌اند.
منابع جدید اطلاعاتی: تحقیق ما به منابع جدیدی دسترسی دارد، از جمله اطلاعات، اسناد و مقالاتی که پس از تحقیق‌های قبلی منتشر شده‌اند. این در حالی است که تحقیقات گذشته معمولاً تنها بر اطلاعات محدودی تکیه کرده بودند.
استفاده های عملی: نتایج تحقیق ما مبتنی بر جنبه‌های کاربردی است و در دنیای مدرن کارایی بیشتری دارد؛ خصوصا با در نظر گرفتن پیشرفتهای علمی و فنی که با گذشت زمان حاصل شده است. در حالی که تحقیق‌های پیشین ممکن است صرفاً بر جنبه‌های نظری تمرکز کرده باشند.
تفاوت در دیدگاه: تحقیق ما احتمالاً در زمینه‌ی تحلیل اطلاعات و ارزیابی نتایج، راهکارهای نوینی ارائه می‌دهد که بر اساس دیدگاه های علمی و تحقیقی جدید، با نتایج گذشته فاصله‌ی بسیاری دارد.
نگاه بین‌المللی: تحقیق ما ابعاد جهانی موضوع را بررسی می‌کند، در حالی که تحقیقات پیشین ممکن است تنها بر جنبه‌های منطقه‌ای یا محلی تمرکز کرده باشند.
پیشرفت تکنولوژیک: تحقیق ما با استفاده از وسائل پیشرفته‌ی تحقیقی و دسترسی به «اطلاعات بزرگ»، تحلیلی دقیق‌تر ارائه می‌دهد؛ امری که در تحقیقات گذشته به دلیل عدم دسترسی به فناوری‌های نوین میسر نبوده است.
به‌طور کلی: این تحقیق نگاهی عمیق و همه‌جانبه به موضوع داشته و از طریق منابع جدید و روش های پیشرفته، نتایجی تازه ارائه می‌کند. هرچند درباره‌ی زندگی، شخصیت علمی، نظریات اجتهادی و جایگاه فکری امام ابوحنیفه رحمه‌الله آثار و تحقیقات متعددی به زبان‌های مختلف نگاشته شده، اما ویژگی بارز این مقاله تمرکز اختصاصی بر «جایگاه امام ابوحنیفه در علم حدیث» است. همچنین در این تحقیق، به شبهات حدیثی مطرح شده از سوی برخی جریانات درباره‌ی مهارت ایشان در فن حدیث، پاسخ‌هایی مستند و متقن داده شده است.
یافته‌های تحقیق
زندگی نامه امام ابوحنیفه رحمه‌الله؟
امام ابوحنیفه رحمه‌الله فقیهی مصلح، معلم، مربی، نوآور، داعی دین، مبارز راه عدالت، قاضی صریح‌الحجه و بنیان‌گذار نخستین مذهب از مذاهب چهارگانه‌ی اهل‌سنت بود که تحت عنوان «مذهب حنفی»، جایگاهی کلیدی در تاریخ مذاهب اسلامی به خود اختصاص داده است. بررسی نسب، جایگاه اجتماعی، تعليم ایشان در مکتب صحابه (رضوان‌الله علیهم)، آشنایی با استادان، شیوه‌ی اجتهاد، روش تدریس فقه و تربیت مجتهدان، ما را با ویژگی‌های منحصربه‌فرد مذهب حنفی بیشتر آشنا می‌سازد[1].
امام اعظم ابوحنیفه رحمه‌الله، پیشوای علمای سلف و یکی از بزرگترین شخصیت‌های علمی و فقهی تاریخ اسلام است که همگان بر فضل، دانش و تقوای او معترف‌اند. امام ابوحنیفه رحمه الله، فقیه بزرگ عراق و از طبقه «تابعین» است که در سال ۸۰ هجری متولد شد و در سال ۱۵۰ هجری در بغداد دار فانی را وداع گفت. پیروان ایشان در سراسر جهان اسلام از جمله عراق، شام، مصر، جزیرة‌العرب و شمال آفریقا حضور گسترده دارند. ایشان امام اعظم، فقیه امت و عالم بزرگ حدیث، نعمان بن ثابت بن زوطی کوفی بود. ملقب شدنش به «امام اعظم» به سبب کثرت پیروان و مقلدان ایشان در سطح جهان است؛ وی نخستین کسی بود که فقه را تدوین و نظام‌مند نمود[2].
امام ابوحنیفه رحمه‌الله در ابتدا به حرفه‌ی «خزاز» (پارچه‌فروشی) اشتغال داشت و از دسترنج خود امرار معاش می‌کرد؛ ایشان از روی تقوا، هدایای حکام و سلاطین را نمی‌پذیرفت. وی صاحب خانه، تجارت و درآمدی نیکو بود و در زمره‌ی بخشندگان و خردمندان روزگار شناخته می‌شد. امام صاحب رحمه‌الله در دین‌داری، عبادت، شب‌زنده‌داری، تلاوت قرآن و تهجد، سرآمد هم‌عصران خویش بود. از محرمات به شدت پرهیز می‌کرد، بسیار صبور و اهل تفکر بود و تنها در مقام پاسخگویی سخن می‌گفت. از غیبت دوری می‌جست و همواره به خیر از دیگران یاد می‌کرد. در امانت‌داری و خوش‌خویی الگو بود؛ شب‌ها را به نماز، دعا، تضرع و گریه سپری می‌کرد، چنان‌که آثار اشک بر چهره و سیمای مبارکش نمایان بود[3].
جایگاه علمی امام ابوحنیفه رحمه‌الله
امام ابوحنیفه رحمه‌الله در علوم اسلامی، به‌ویژه در فهم فقه، تبحری بی‌کران داشت. بسیاری از علمای تراز اول همچون عبدالله بن مبارک و امام شافعی رحمه‌الله به دانش و بینش او اعتراف کرده‌اند؛ تا جایی که گفته‌اند: «اگر ابوحنیفه و سفیان ثوری (رحمهما‌الله تعالی) نبودند، بسیاری از علماء همچون من، همچنان در جهل باقی می‌ماندند.»
تردیدی نیست که امام ابوحنیفه رحمه‌الله از تابعین بوده و با برخی از صحابه (رضی‌الله عنهم) دیدار داشته است. امام صاحب از حافظان برتر و علمای شاخص حدیث به شمار می‌رفت. ایشان در علم حدیث مهارتی خاص داشت و نزد ۴۰۰۰ استاد، تلمذ نموده بود. اگرچه برخی معاندان ممکن است این سخن ناصواب را مطرح کنند که ایشان به علم حدیث توجهی نداشت، اما این اتهام کاملاً بی‌اساس است. مقام امام ابوحنیفه رحمه‌الله در حدیث و فقه، بی‌بدیل و والا بوده و بزرگان علم، این حقیقت را تأیید کرده‌اند[4].
علامه سیوطی رحمه‌الله معتقد است که پیامبر اکرم (صلی‌الله علیه وسلم) با این حدیث شریف، به آمدن امام ابوحنیفه بشارت داده است: «عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ قَالَ: قَالَ رَسُولُ الله صَلَّى الله عَلَيْهِ وَسَلَّمَ لَوْ كَانَ الدِّينُ عِنْدَ الثُّرَيَّا لَذَهَبَ بِهِ رَجُلٌ مِنْ فَارِسَ أَوْ قَالَ مِنْ أَبْنَاءِ فَارِسَ حَتَّى يَتَنَاوَلَهُ»[5]
(اگر دین در ستاره‌ی ثریا باشد، مردی از تبار فارس به آن دست خواهد یافت).
ایشان تابعی بود؛ چرا که با هفت تن از صحابه دیدار کرده و از آنان روایت نموده است. این صحابه عبارتند از: انس بن مالک، عبدالله بن جزء زبیدی، معقل بن یسار، واثلة بن اسقع، عایشه بنت عجرد، عبدالله بن ابی‌اوفی و ابوطفیل عامر بن واثلة (رضی‌الله عنهم).
امام صاحب رحمه‌الله بیش از چهار هزار استاد داشتند که از برجسته‌ترین آنان می‌توان به این بزرگان اشاره کرد: حماد بن ابی‌سلیمان، عطاء بن ابی‌رباح، عامر شعبی، عکرمه (آزادشده‌ی ابن عباس رضی‌الله عنهما)، عمرو بن دینار، نافع (آزادشده‌ی ابن عمر رضی‌الله عنهما)، قتاده، علقمه بن مرثد، ابن شهاب زهری و بسیاری دیگر.
شاگردان ایشان در سراسر جهان اسلام پراکنده گشته و علوم حدیث و فقه را به دیگران منتقل کردند. جمعیت کثیری از مسلمانان از دانش آنان بهره‌مند گشته‌اند، به گونه‌ای که شمارش دقیق آنان ناممکن است. چنان‌که علامه ذهبی رحمه‌الله می‌فرماید: «راویانِ از او در میان محدثان و فقیهان چنان بسیارند که به شمارش در نمی‌آیند.»[6]
ابن‌بزار کردری (رحمه‌الله علیه) فهرست بلندی از شاگردان ایشان ارائه داده که تعدادشان از ۸۵۰ تن فراتر می‌رود. این شاگردان بر اساس زادگاه و محل فعالیتشان به دسته‌های گوناگونی تقسیم شده‌اند که در مجموع به ۴۳ کشور (منطقه جغرافیایی) می‌رسند[7]. از میان این شاگردان برجسته می‌توان از نام‌هایی چون: شعبه بن حجاج، سفیان ثوری، لیث بن سعد، مسعر بن کدام، عبدالله بن مبارک، وکیع بن جراح، یحیی بن معین و مکی بن ابراهیم (رحمهم‌الله تعالی) یاد کرد.
ستایش جایگاه امام ابوحنیفه رحمه‌الله در حدیث و فقه
علما درباره‌ی مقام امام ابوحنیفه رحمه‌الله چنین گفته‌اند:
یحیی بن آدم رحمه‌الله که از استادان امام بخاری رحمه‌الله بود، می‌گوید: «ابوحنیفه رحمه‌الله تمامی احادیثِ دیار خود را جمع آوری کرده بود و از آنچه پیامبر (صلی‌الله علیه وسلم) فرموده بودند، بهره‌ی کامل می‌برد.»[8]
ابن حجر رحمه‌الله آورده است: «ابوحنیفه رحمه‌الله در تمام علوم اسلامی، همچون تفسیر و حدیث، دانش تام و تمام داشت و در هیچ بخشي دچار کاستی علمی نبود.»[9]
این دست از سخنانِ بزرگان جهان اسلام، نشان‌دهنده‌ی منزلت والا و شخصیت بی‌نظیر امام ابوحنیفه رحمه‌الله است. ایشان شخصیتی است که شایسته‌ی برترین تکریم‌هاست و به‌ویژه در میان عالمان اسلامی، رعایت ادب و نگهداری حرمت امام صاحب رحمه‌الله ضرورتی اجتناب ناپذیر است.
ابن‌عبدالبر رحمه‌الله در کتاب «الانتقاء»، نام ۸۷ پیشوا و پیشگام را ذکر کرده که همگی به ستایش امام ابوحنیفه رحمه‌الله پرداخته‌اند. شیخ عبدالفتاح ابوغده رحمه‌الله نیز در همین کتاب، سه تن دیگر را بدان افزوده و می‌نویسد: «ستایش‌گران امام ابوحنیفه رحمه‌الله مجموعه‌ای از علمای طراز اول هستند که تعدادشان به ۷۰ تن (از مشاهیر ائمه) می‌رسد. همگی یا اکثریت آنان از پیشوایان مشهوری هستند که اگر در مسئله‌ای شهادت دهند، شهادت‌شان پذیرفته است و به شهادت مخالفانشان هیچ اعتنایی نمی‌شود.»[10]
نام‌های این علمای بزرگ، خود به تنهایی برای هر فردی به مثابه «دلیل و حجت» است؛ حال اگر این ستایش‌ها پیرامون شخصیتی همچون امام ابوحنیفه رحمه‌الله باشد و ۷۰ عالم بزرگ، صالح، محدث، فقیه، قاری، مجاهد، عابد، قاضی، زاهد، ادیب و زبان‌شناس به طور هماهنگ بر آن گواهی دهند، این خود نشان‌دهنده‌ی اوج دین‌داری، اصلاح‌گری، عبادت، ورع، دانش، فقه، استواری، اعتماد، امامت، عقل، هوشمندی، هدایت‌گری و سیرت نیکوی امام صاحب است. همچنین بيان كننده تقوا و ترس او از آخرت است که برای نپذیرفتن مقام قضاوت، زندان و شکنجه را بر عافیت ترجیح داد. تمامی این شهادت‌ها پیرامون شخصیت ایشان صادر شده است[11].
By محمد فاتح