این تحقیق که تحت عنوان «جایگاه امام ابوحنیفه رحمه‌الله در علم حدیث» انجام شده است، با هدف تبیین جایگاه امام اعظم ابوحنیفه رحمه‌الله در دو بخش «روایت» و «درایت» حدیث تدوین گردیده است. این مقاله به شبهات کسانی پاسخ می‌دهد که در مقام علمی امام ابوحنیفه رحمه‌الله در زمینه‌ی روایت احادیث تردید دارند. به‌طور کلی، کتاب‌های متعددی درباره‌ی آثار علمی، اجتهادی و فقهی امام ابوحنیفه رحمه‌الله به رشته‌ی تحریر درآمده است. یافته‌های این تحقیق نشان می‌دهد که حضرت امام ابوحنیفه رحمه‌الله نه‌تنها در استنباط و استخراج مسائل فقهی مهارتی تمام‌عیار داشت، بلکه در علم حدیث و درایت آن نیز صاحب جایگاهی والا بود. دیدگاه‌های برخی از محدثان که ایشان را «ضعیف» قلمداد کرده‌اند، ناشی از عدم شناخت احوال زندگانی وی و یا تعصبات مذهبی بوده است. این تحقیق به این نتیجه دست یافته است که امام ابوحنیفه رحمه‌الله در زمره‌ی تابعین و از استادان بزرگ محدثان شمار می‌رود و آثار علمی ایشان همچون «مسند امام ابوحنیفه رحمه الله» گواه این مدعاست. این تحقیق با روش تحلیلی-توصیفی انجام شده و به ارزیابی کتاب‌های معتبر حدیثی و تاریخی می‌پردازد. همچنین در این تحقیق، آثار علمی پیشین که با موضوع مرتبط بوده‌اند، مورد بازبینی قرار گرفته‌اند. در طول تحرير این متن، معيارهای جهانی علمی رعایت شده و مقاله شامل مقدمه، یافته‌های تحقیق، نتیجه‌گیری و فهرست منابع می‌باشد.
امروزه بسیاری از مردم، امام ابوحنیفه رحمه‌الله را تنها به عنوان یک فقیه و مجتهد می‌شناسند و چنین گمان می‌برند که ایشان نسبت به احادیث نبوی بی‌توجه بوده و فقه خود را صرفاً بر پایه‌ی قیاس استنباط کرده است؛ در حالی که این گمانی نادرست است. امام ابوحنیفه رحمه‌الله نه‌تنها مانند سایر فقهای بزرگ اسلام، حدیث را دومین منبع استنباط می‌دانست، بلکه به شکلی عمومي به روایت احادیث نیز پرداخته است. روایات ایشان در کتاب‌های متعدد حدیثی نقل شده است؛ از جمله در «مسند ابن ابی‌شیبه»، «مسند عبدالرزاق»، «الآثار» ابویوسف، «الآثار» امام محمد شیبانی و «مسند امام ابوحنیفه» رحمه‌الله، بخش بزرگی از روایات امام صاحب درج شده است. همچنین طبرانی نیز احادیثی را از امام ابوحنیفه رحمه‌الله نقل کرده است. عبدالله بن داود خریبی در این باره می‌گوید: «جامعه‌ی اسلامی باید در هر نماز برای امام ابوحنیفه رحمه‌الله دعا کند، زیرا او بود که بر حفظ فقه اسلامی و سنت اهتمام ورزید».
یک حقیقت آشکار این است که پیشوایان چهارگانه (رحمهم‌الله تعالی) و خاص امام اعظم ابوحنیفه رحمه‌الله، در میان مسلمانان به هدایت، علم، صلاح و تقوا شناخته شده‌اند و جایگاه و منزلت آنان در علم و عمل، نزد مسلمانان ثابت و مورد احترام است. خداوند متعال آنان را همچون ستارگانی قرار داده است که ما به وسیله‌ی آن‌ها هدایت می‌یابیم؛ از این رو، آنان شایسته‌ی ستایش و بیشترین احترام هستند.
اما در سالیان اخیر، برخی جوانان که از حقیقت بی‌خبرند، اهانت به ائمه‌ی کرام را آغاز کرده‌اند. این گروه‌ها تنها حملات تندی را علیه امام ابوحنیفه رحمه‌الله به راه انداخته و نسبت‌هایی به ایشان می‌دهند که خداوند متعال ساحت ایشان را از این تهمت‌های ناپاک منزه داشته است؛ در حالی که امام ابوحنیفه رحمه‌الله در پیشگاه الهی جایگاهی بلند دارد. این دسته از افراد درصدد تضعیف شخصیت علمی امام ابوحنیفه رحمه‌الله هستند و از کتاب‌های «جرح و تعدیل» سخنان نادرستی را نقل می‌کنند که اکثراً ضعیف هستند. این افراد بر دقت علمی، حفظ و فهم امام ابوحنیفه رحمه‌الله طعنه می‌زنند، در حالی که بسیاری از امامان و علمای بزرگ سلف و معاصر، ایشان را ستوده و بر دقت علمی، حفظ و فهم والای وی مهر تأیید نهاده‌اند. به همین جهت، بر آن شدم تا سخنان و ستایش‌های علمای متقدم و متأخر را درباره‌ی مقام امام اعظم ابوحنیفه رحمه‌الله گردآوری کنم تا بر این گروه، مقام بلند و عظمت ایشان آشکار گردد؛ امید است که خداوند متعال آنان را هدایت فرماید تا از مسیر گمراهی رهایی یابند.
مسألهتحقیق
یکی از بزرگترین تهمت‌هایی که بر امام ابوحنیفه رحمه‌الله وارد شده، این است که ایشان در روایت احادیث «ضعیف» شمرده شده است. در علم رجال (علم روایت الحدیث)، سخنان متناقضی درباره‌ی امام ابوحنیفه رحمه‌الله نقل شده است. اما حقیقت این است که امام ابوحنیفه رحمه‌الله از بزرگترین علما و مجتهدان جهان اسلام به شمار می‌رود و روایات بسیاری را از تابعین و تبع‌تابعین نقل کرده است. این پرسش که «آیا امام ابوحنیفه رحمه‌الله در حقیقت در بخشي حدیث ضعیف بود؟» مسأله‌ای است که ضرورت این تحقیق را ایجاب کرده است. این مقاله برای پاسخگویی به همین پرسش تدوین شده است.
اهمیت و ضرورت تحقیق
شناخت جایگاه و مقام امام ابوحنیفه رحمه‌الله از ارزش و اهمیت بسیاری برخوردار است، چرا که ایشان نخستین امام از ائمه‌ی چهارگانه‌ی اهل‌سنت محسوب می‌شود. امام ابوحنیفه رحمه‌الله از جنبه‌های گوناگون شخصیتی برجسته داشت. امام صاحب رحمه‌الله در تلاش‌های زندگی خویش پیروز و کامیاب بود و در عرصه‌ی علم و دانش، یک نابغه به شمار می‌رفت. ایشان چنان اخلاق مهذبی داشت که شایسته‌ی رفاقت و همنشینی با شخصیت‌های بزرگ صدر اسلام بود. در نهایت، امام ابوحنیفه رحمه‌الله در میان جامعه‌ای که عدل و ظلم در آن درآمیخته بود، توانست مقام و منزلتی والا برای خویش کسب نماید.
با توجه به اهمیت شخصیت امام ابوحنیفه رحمه‌الله، لقب «امام اعظم» که به ایشان عطا شده است، همچون خورشیدی که افق‌های گیتی را منور می‌سازد، بیانگر جایگاه رفیع علمی و فقهی ایشان در سطح جهان است. هنگامی که این لقب را در کنار القابی چون «فقیه عراق» و «امام اهل رأی» قرار می‌دهیم، به عمق سخن عبدالله بن مبارک پی می‌بریم که فرمود: «ابوحنیفه رحمه الله مغز دانش است» و همچنین کلام ابن جریج که تصریح نمود: «إنه الفقيه» (همانا او فقیه یگانه است).
اهداف تحقیق
الف) هدف کلی: تبیین جایگاه والای امام ابوحنیفه رحمه‌الله در علم حدیث.
ب) اهداف فرعی:
1.شناخت و واکاوی دیدگاه‌های علمای «جرح و تعدیل» درباره‌ی امام ابوحنیفه رحمه‌الله و بررسی میزان اعتبار آن‌ها.
2.شناسایی دلایل و براهین اثبات‌کننده‌ی جایگاه امام ابوحنیفه رحمه‌الله در روایت حدیث.
سؤال‌های تحقیق
الف) سؤال کلی: امام ابوحنیفه رحمه‌الله در علم حدیث چه جایگاهی دارد؟
ب) سؤال‌های فرعی:
1.آیا علمای حدیث و مجتهدان، وثاقت امام ابوحنیفه رحمه‌الله را در «روایت الحدیث» تأیید کرده‌اند؟
2.چه دلایلی برای اثبات جایگاه برجسته‌ی امام ابوحنیفه رحمه‌الله در علم حدیث وجود دارد؟
By محمد فاتح