الگوی تربیت الهی در خانوادۀ انبیاء علیهمالصلاةوالسلام
بخش: ۱۰۸
رهنمود‌های تربیتی داستان لقمان حکیم علیه‌السلام
رهنمود بیستم: تبلیغ دعوت اسلامی و آگاه‌سازی مردم نسبت به روش اصلاح، نیازمند صبر و استقامت است.
الله متعال سخن لقمان حکیم علیهالسلامبه فرزندش را این‌گونه بیان می‌کند:«وَاصْبِرْ عَلَى مَا أَصَابَكَ»[1]؛ ترجمه: و بر آنچه به تو می‌رسد شکیبا باش.
چنین استفاده می‌شود که صبر در برابر سختی‌ها و آزارهایی که انسان در راه دعوت به سوی خدا با آن روبه‌رو می‌شود، امری واجب و ضروری است.
بنابراین، هر اندازه کسانی که مردم را به برپاداشتن نماز، انجام کارهای نیک و دوری از منکرات دعوت می‌کنند، از سوی گناهکاران، فاسقان و حتی کافران با آزار، فشار و دشواری مواجه شوند، باید در برابر آن صبر پیشه کنند تا به پاداش عظیم و اجر بزرگ الهی دست یابند و در این مسیر، از پیامبر اکرم صلی‌الله‌علیه‌وسلم و پیامبران اولوالعزم علیهمالصلاةوالسلام پیروی کرده باشند.
الله متعال به پیامبر گرامی صلی‌الله‌علیه‌وسلم خود می‌فرماید: «فَاصْبِرْ كَمَا صَبَرَ أُولُوا الْعَزْمِ مِنَ الرُّسُلِ»[2]؛ ترجمه: پس صبر کن؛ همان‌گونه که پیامبران صاحب‌عزم شکیبایی کردند.
افزون بر این، قرار گرفتن «امر به معروف و نهی از منکر» پس از «برپاداشتن نماز»، نکته‌ای ظریف و پرمعنا را در بر دارد؛ زیرا انسان از طریق نماز با پروردگار خود ارتباط برقرار می‌کند و از او نیرو، شجاعت، استواری و ثبات قدم می‌گیرد و توشه‌ای ایمانی فراهم می‌آورد که او را در انجام وظیفۀ دعوت، ارشاد و خیرخواهی یاری می‌رساند.
کسی‌که حقیقت نماز را درک کرده باشد، نه به منکر رضایت می‌دهد و نه آن را می‌پذیرد؛ ازاین‌رو، از آن جلوگیری می‌کند. همچنین، به معروف علاقه‌مند می‌شود و دیگران را به آن فرا می‌خواند.
نمازی که مطابق روش و سنت پیامبر اکرم صلی‌الله‌علیه‌وسلم اقامه شود، از مؤثرترین ابزارها و بهترین راهکارها برای انجام وظیفۀ دعوت به سوی خداوندمتعال به شمار می‌آید.
اگر نماز در وجود انسان، روحیۀ دعوت، نصیحت و اصلاح‌گری را پدید نیاورد، آن نماز به نمازی بی‌روح و تهی از اثر تبدیل می‌شود و تنها به مجموعه‌ای از حرکات ظاهری محدود خواهد شد.[3]
همچنین، قرار گرفتن «امر به معروف و نهی از منکر» در میان «نماز» و «صبر» در این آیه، هدفمند و حساب‌شده است.
خداوند متعال می‌فرماید: «يَا بُنَيَّ أَقِمِ الصَّلَاةَ وَأْمُرْ بِالْمَعْرُوفِ وَانْهَ عَنِ الْمُنْكَرِ وَاصْبِرْ عَلَى مَا أَصَابَكَ»[4]؛ ترجمه: ای فرزندم! نماز را برپا دار، به کار نیک فرمان بده، از کار زشت بازدار و بر آنچه به تو می‌رسد شکیبا باش.
این ترتیب، دارای حکمت ویژه‌ای است؛ زیرا لقمان علیهالسلامنخست فرزند خود را به برپاداشتن نماز فرمان داد تا پیش از ورود به میدان مبارزه با شر و فساد، از توشۀ اصلی بندگی خدا و ارتباط معنوی با پروردگار بهره‌مند گردد.
سپس، پس از فرمان به امر به معروف و نهی از منکر، او را به صبر سفارش نمود؛ زیرا صبر، شرط اساسی استمرار و پایداری در انجام این فریضۀ بزرگ است.
صبر، دعوت‌گر را در برابر کج‌اندیشی و لجاجت انسان‌ها، انحراف دل‌ها و روی‌گردانی مردم، استوار و مقاوم می‌سازد.
همچنین، او را در برابر آزارهای زبانی و آسیب‌های عملی دیگران، و نیز در برابر آزمون‌های مالی و سختی‌های جانی که ممکن است در این راه پیش آید، ثابت‌قدم و پایدار نگه می‌دارد.
ازاین‌رو، می‌توان گفت که نماز، امر به معروف و نهی از منکر، و صبر، سه رکن اساسی در تربیت یک دعوت‌گر و اصلاح‌گر اجتماعی‌اند؛ به‌گونه‌ای که نماز، سرچشمۀ نیرو و معنویت، امر به معروف و نهی از منکر، عرصۀ عمل و مسئولیت اجتماعی، و صبر، ضامن استمرار و موفقیت در این مسیر به شمار می‌رود.
By محمد فاتح
