پس از بررسی جایگاه معاد در آیات قرآن کریم، لازم است برای تکمیل پژوهش و تحقیق، به بررسی معاد از دیدگاه سنت پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وسلم و اقوال علما نیز پرداخته شود؛ زیرا که سنت پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وسلم در کنار قرآن کریم، دومین منبع اساسی و مهم در اسلام شمرده می‌شود. احادیث پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وسلم، نقش مهمی در تفسیر و تبیین آموزه‌‌های قرآنی دارد و فهم بسیاری از آیات منوط به فهم احادیث پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وسلم است. در این بخش از تحقیق، تلاش می‌کنیم تا با تکیه بر احادیث پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وسلم، اقوال علمای زبردست و بزرگ، تصویر روشن و واضح‌تری از باور به معاد در اسلام ارائه کرده و نقش آن را در هدایت انسان و ترسیم مسیر زندگی اخروی بررسی نماییم.
معاد از دیدگاه احادیث
از آن‌جایی که باور به معاد یکی از اساسی‌ترین اعتقادات و باورها در اسلام است؛ لذا نیاز است تا این باور را در پرتو احادیث پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وسلم بیان نموده و حقیقت آن را اثبات کنیم. وجود معاد با احادیث فراوانی از پیامبر اکرم صلی‌الله‌علیه‌وسلم به اثبات می‌رسد که در اینجا چند نمونه را بیان می‌کنیم:
۱.عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، أَنَّ رَسُولَ اللهِ صَلَّى‌اللَّهُ‌عَلَيْهِ‌وَسَلَّمَ قَالَ: “يَجْمَعُ اللَّهُ النَّاسَ يَوْمَ القِيَامَةِ فِي صَعِيدٍ وَاحِدٍ، ثُمَّ يَطَّلِعُ عَلَيْهِمْ رَبُّ العَالَمِينَ، فَيَقُولُ: أَلاَ يَتْبَعُ كُلُّ إِنْسَانٍ مَا كَانُوا يَعْبُدُونَ، فَيُمَثَّلُ لِصَاحِبِ الصَّلِيبِ صَلِيبُهُ، وَلِصَاحِبِ التَّصَاوِيرِ تَصَاوِيرُهُ، وَلِصَاحِبِ النَّارِ نَارُهُ، فَيَتْبَعُونَ مَا كَانُوا يَعْبُدُونَ، وَيَبْقَى الْمُسْلِمُونَ فَيَطَّلِعُ عَلَيْهِمْ رَبُّ العَالَمِينَ”[1] ترجمه: «از حضرت ابوهریره رضی‌الله‌عنه روایت است که رسول الله صلی‌الله‌علیه‌وسلم فرمودند: خداوند متعال همۀ مردم را در سرزمین وسیع و همواری جمع می‌کند، سپس پروردگار جهانیان بر آنان تجلی می‌کند و می‌فرماید: آیا هر انسانی از آنچه در دنیا می‌پرستید پیروی نمی‌کند؟ در آن لحظه برای صاحب صلیب، صلیبش نمایان می‌شود و برای تصویرپرستان تصویرهای‌شان مجسم می‌شود و برای پرستش‌کنندۀ آتش، آتش او آشکار می‌گردد، سپس مردم از آنچه را که عبادت می‌کردند، پیروی می‌کنند و مسلمانان باقی می‌مانند، بعد از آن خداوند متعال بر آنان تجلی می‌کند.»
از این حدیث به وضوح معلوم می‌شود که پروردگار عالم در روز قیامت تمام انسان‌‌ها را در یک میدان وسیع و هموار گرد هم می‌آورد و از آن‌ها دربارۀ اعمال، رفتار و کردارشان بازخواست می‌کند و پاسخ‌گویی به کردار دنیوی‌شان را از آنان مطالبه می‌نماید و با هر انسانی همان‌گونه برخورد می‌شود که در دنیا انجام می‌داده است. مسلمانانی که در این دنیا خوبی کرده‌اند و به عبادت الله متعال پرداخته‌اند از نعمت رؤیت رب‌العالمین بهره‌مند می‌شوند و این یکی از بزرگ‌ترین نعمت‌ها در آخرت و پس از زنده شدن بعد از مرگ دنیاست.
۲.عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، أَنَّ رَسُولَ اللهِ صَلَّى‌اللَّهُ‌عَلَيْهِ‌وَسَلَّمَ، قَالَ: “قَالَ رَجُلٌ لَمْ يَعْمَلْ حَسَنَةً قَطُّ، لِأَهْلِهِ: إِذَا مَاتَ فَحَرِّقُوهُ، ثُمَّ اذْرُوا نِصْفَهُ فِي الْبَرِّ وَنِصْفَهُ فِي الْبَحْرِ، فَوَاللهِ لَئِنْ قَدَرَ اللهُ عَلَيْهِ لَيُعَذِّبَنَّهُ عَذَابًا لَا يُعَذِّبُهُ أَحَدًا مِنَ الْعَالَمِينَ، فَلَمَّا مَاتَ الرَّجُلُ فَعَلُوا مَا أَمَرَهُمْ، فَأَمَرَ اللهُ الْبَرَّ فَجَمَعَ مَا فِيهِ، وَأَمَرَ الْبَحْرَ فَجَمَعَ مَا فِيهِ، ثُمَّ قَالَ: لِمَ فَعَلْتَ هَذَا؟ قَالَ: مِنْ خَشْيَتِكَ، يَا رَبِّ وَأَنْتَ أَعْلَمُ، فَغَفَرَ اللهُ لَهُ”[2] ترجمه: «رسول الله صلی‌الله‌علیه‌وسلم فرمودند: مردی بود که هرگز نیکی انجام نداده بود. او به خانواده‌اش گفت: وقتی من مُردم و از دنیا رفتم، مرا بسوزانید و نیمی از خاکستر مرا در خشکی و نیمی را در دریا پراکنده کنید. به خدا قسم اگر خدا بر من قدرت یابد، مرا چنان عذابی خواهد داد که هیچ کس از جهانیان را آن گونه عذاب نداده باشد. پس وقتی که از دنیا رفت. [خانواده‌اش] همان گونه که گفته بود با جسد او عمل کردند. خداوند متعال به خشکی فرمان داد تا آنچه را که در خود دارد گرد آورد و به دریا نیز فرمان داد تا آنچه را در خود دارد گرد آورد، سپس خداوند متعال به آن مرد فرمود: چرا چنین کردی؟ او گفت: ای پروردگار من! از ترس تو چنین کردم و تو داناتر هستی. پس الله تعالی او را بخشید.»
این حدیث بسیار به وضوح نشان می‌دهد که بازگشت بندگان به سوی خداوند متعال حق است و هیچ ریز و درشتی بر خداوند متعال مخفی نیست و الله تبارک الله و تعالی بر همه چیز قادر است و هر کسی را هر طوری که بخواهد می‌تواند مؤاخذه نماید. حتی اگر ذرات وجودش خاکستر شده و در هوا پراکنده شود.
۳.عَن عليّ رَضي‌اللهُ‌عنهُ أنّ النبيّ صَلَّى‌اللَّهُ‌عَلَيْهِ‌وَسَلَّمَ قال: “لا يؤمن عبد حتى يؤمن بأربع: یشهد أن لا إله إلا الله، وأني رسول الله بعثنی بالحق، ویؤمن بالموت، وبالبعث بعد الموت، ویؤمن بالقدر”[3] ترجمه: «حضرت علی رضی‌الله‌عنه روایت می‌کند که پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وسلم فرمودند: هیچ کسی از شما مؤمن نیست مگر این که به چهار چیز ایمان بیاورد: گواهی بدهد که هیچ معبودی به جز خداوند [بی شریک و همتا] نیست و این‌که من پیامبر و رسول خدا هستم و مرا با حق فرستاده است و به مرگ، زنده شدن پس از مرگ و به تقدیر ایمان بیاورد.»
۴.عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ رَضِيَ‌اللَّهُ‌عَنْهُ، قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى‌اللَّهُ‌عَلَيْهِ‌وَسَلَّمَ: «ما بین النفختین أربعون، قالوا يا أبا هريرة! أربعون يوما؟ قال: أبيت. قالوا: أربعون شهرا؟ قال: أبيت. قالوا: أربعون سنة؟ قال: أبيت. ثم ينزل الله من السماء ماء فينبتون كما ينبت البقل، قال وليس من الإنسان شيء إلا يبلى إلا عظما واحدا وهو عجب الذنب، ومنه يركب الخلق يوم القيامة.»[4]؛ ترجمه: «از حضرت ابوهریره رضی‌الله‌عنه روایت است که رسول الله صلی‌الله‌علیه‌وسلم فرمودند: فاصلۀ بین دو نفخه چهل است. مردم پرسیدند ای ابوهریره! چهل روز؟ ابوهریره رضی‌الله‌عنه گفت: نمی‌دانم. گفتند: چهل ماه؟ ابوهریره رضی‌الله‌عنه گفت: نمی‌دانم. پرسیدند: چهل سال؟ ابوهریره رضی‌الله‌عنه گفت: نمی‌دانم. فرمود: سپس خداوند متعال از آسمان، آبی نازل می‌کند و مردم همانند سبزه می‌رویند. در ادامه افزود: هیچ بخشی از وجود انسان نیست مگر این‌که می‌پوسد و از بین می‌رود به جز یک تکه استخوان و آن استخوان دمچه است و از آن، آفرینش دوباره در روز قیامت آغاز می‌گردد.»
۵.عَنْ عَائِشَةَ رَضِيَ‌اللَّهُ‌عَنْهُا عَنِ النَّبِىِّ صَلَّى‌اللَّهُ‌عَلَيْهِ‌وَسَلَّمَ قَالَ «إِنَّكُمْ تُحْشَرُونَ يَوْمَ الْقِيَامَةِ حُفَاةً عُرَاةً غُرْلا. قَالَتْ عَائِشَةُ يَا رَسُولَ اللَّهِ الرِّجَالُ وَالنِّسَاءُ يَنْظُرُ بَعْضُهُمْ إِلَى بَعْضٍ قَالَ: يَا عَائِشَةُ إِنَّ الأَمْرَ أَشَدُّ مِنْ أَنْ يُهِمَّهُمْ ذَلِكَ»[5]؛ ترجمه: «از حضرت عائشه رضی‌الله‌عنها روایت است که پیامبر اکرم صلی‌الله‌علیه‌وسلم فرمودند: شما در روز قیامت پابرهنه، عریان و ختنه نشده محشور می‌شوید. حضرت عائشه رضی‌الله‌عنها پرسیدند: ای رسول خدا صلی‌الله‌علیه‌وسلم! آیا مردان و زنانبه همدیگر نگاه نمی‌کنند؟ پیامبر خدا صلی‌الله‌علیه‌وسلم فرمودند: ای عائشه! آن روز چنان سخت و هولناک است که کسی را یارای توجه به این امور نیست.»
By محمد فاتح