امام اعظم ابوحنیفه رحمهالله که نام اصلی ایشان نعمان بن ثابت است، بنیانگذار مذهب حنفی میباشد. ایشان در سال ۸۰ هجری قمری در شهر کوفهی عراق در خانوادهای ثروتمند، تجار و متقی دیده به جهان گشود و در سال ۱۵۰ هجری قمری در بغداد وفات یافت. دوران زندگی ایشان با اوج شکوفایی علمی و تمدنی خلافت اسلامی، بهویژه در عصر اموی و عباسی همزمان بود.
کوفه در آن زمان یکی از مهمترین مراکز علمی و فرهنگی جهان اسلام به شمار میرفت و میعادگاه علماء، فقهاء و متکلمان بود. امام ابوحنیفه رحمهالله با بهرهگیری از این فضای پویا و در تعامل با بزرگان علم و فقه، به فراگیری اصول دین و فقه روی آورد و توجه ویژهای به امر اجتهاد و استنباط احکام دینی در پرتو قرآن و سنت مبذول داشت.
یکی از ویژگیهای مهم دوران امام ابوحنیفه رحمهالله، تنوع مسائل فقهی و پیچیدگی موضوعات نوپدید بود که به دلیل گسترش قلمرو اسلام و پیوند با فرهنگها و تمدنهای گوناگون به وجود آمده بود. این مسائل امام ابوحنیفه رحمهالله را واداشت تا در فقه و اجتهاد، روشی منظم و جامع پدید آورد و به اصولی همچون قیاس و استحسان توجهی ویژه داشته باشد تا توان پاسخگویی به نیازهای جدید جامعهی اسلامی را بیابد.
روش نوین اجتهادی امام ابوحنیفه رحمه الله، دیدگاههای دقیق و دانش عمیق ایشان در علوم دینی، منجر به پایهگذاری مذهب حنفی به عنوان یکی از مذاهب چهارگانهی اهل سنت و جماعت گردید.
اهمیت زندگی سیاسی امام صاحب در تاریخ اسلام
زندگی سیاسی امام اعظم ابوحنیفه رحمهالله یکی از ابعاد مهم و اثرگذار در تاریخ اسلام بهشمار میرود؛ چرا که ایشان در دورهای بسیار پرآشوب و حساس از نظر سیاسی و اجتماعی میزیست. امام ابوحنیفه رحمهالله هرچند فقیهی نامدار و زاهد بود، اما نسبت به مسائل سیاسی و اوضاع جاری جامعهی اسلامی بیتفاوت نبود و در برابر ظلم و فساد زورگویان زمانه، موضعی آشکار داشت. ایشان بهویژه با حاکمیت اموی و پس از آن با عباسیان روابطی تیره داشت؛ زیرا با شیوههای استبدادی برخی امیران و عدم رعایت عدالت از سوی آنان مخالف بود.
بررسی و تبیین زندگی سیاسی امام ابوحنیفه رحمهالله به دلایل زیر حائز اهمیت است که بهطور خلاصه یادآور میشویم:
۱. نماد مقاومت در برابر ظلم و استبداد
امام ابوحنیفه رحمهالله با وجود فشارهای شدید حاکمان، هرگز مناصب سیاسی و قضایی را نپذیرفت؛ زیرا بر این باور بود که همکاری با حکومتهای ظالم، بهنوعی تأییدِ اعمال آنان است. به همین سبب، علیرغم فشارهای سنگین خلیفهی عباسی، منصب قضاوت را قبول نکرد و بهخاطر این پایداری، زندان و شکنجههای بسیاری را به جان خرید.
۲. تأکید بر عدالت و آزادی
امام ابوحنیفه رحمهالله همواره با استناد به اصول دینی و اخلاقی، از عدالت، آزادی و ایستادگی در برابر ظلم دفاع کرده است. ایشان با گفتار و کردار خویش نشان داد که فقه اسلامی باید بر پایهی عدل و انصاف استوار باشد و از فقهاء و عامه مردم خواست که در برابر ستم كنندگان سکوت اختیار نکنند.
۳. تأثیر بر جریانهای فکری و سیاسی
امام ابوحنیفه رحمهالله علیرغم مخالفتهای شدید [حاکمان]، با اندیشههای خود به الگویی برای نسلهای آینده بدل گشت و آیندگان از منش سیاسی و اجتماعی او الهام گرفتند. ایشان نگاهی دقیق به فقه و مذهب داشت و اجتهاد و استنباط را متناسب با مقتضیات زمان و مکان، ضروری میدانست. این بصیرت سبب شد که ایشان در میان آزادیخواهان و عدالتطلبان جهان اسلام، به عنوان نماد مقاومت و الگوی مبارزه با ظلم شناخته شود.
۴. اثرگذاری اجتماعی و اخلاقی بر پیروان خویش
امام ابوحنیفه رحمهالله نفوذ بسیاری در میان مسلمانان داشت و به همین جهت، حاکمان از آراء و نظرات ایشان هراسان بودند. وی در کنار نشر علوم، با اخلاق خویش مردم را به عدل و انصاف فراخواند و نمونهی بارز یک عالمِ متعهد به ارزشهای اسلامی را ارائه داد.
در هر صورت، زندگی امام ابوحنیفه رحمهالله به نماد حقطلبی، مقاومت در برابر ستم و حمایت از حقوق دینی و اجتماعی تبدیل شده و تأثیرات ماندگاری در تاریخ اسلام بر جای گذاشته است. ایشان به عنوان فقیهی پایبند به اصول دین، نقشی جاودانه در تاریخ اسلام ایفا نمود.
تولد و ایام کودکی ایشان در کوفه
امام ابوحنیفه رحمهالله در سال ۸۰ هجری قمری در شهر کوفه دیده به جهان گشود. در آن زمان، کوفه یکی از مراکز مهم علمی و سیاسی جهان اسلام محسوب میشد و بزرگان علم و صحابهی گرانقدر رسولالله (صلیالله علیه وسلم) در این شهر حضور داشتند که در نهایت، محیطی مناسب برای رشد علمی و فرهنگی ایشان فراهم گردید.
امام ابوحنیفه رحمهالله از کودکی دارای ذکاوت و هوشیاری ویژهای بود و به سبب نزدیکی با علماء و دانشمندانِ خانوادهی خویش، از آموزههای دینی و علمی بهرهمند گشت. وی در خردسالی با شماری از بزرگان علم و مذهب دیدار کرد که تأثیری ژرف بر شخصیت و اندیشهی او گذارد.
شهر کوفه در دوران کودکی امام ابوحنیفه رحمهالله شاهد تحولات سیاسی بسیاری بود؛ چرا که این شهر مرکز فعالیتهای سیاسی علیه حکومت اموی بهشمار میرفت و زمینهساز مخالفتهای اجتماعی بود. از این رو، امام ابوحنیفه رحمهالله از همان کودکی با مسائل اجتماعی و سیاسی آشنا شد که بعدها بر تمایلات و مواضع سیاسی ایشان اثرگذار بود.
