خدمات تدریسی امام ابوحنیفه رحمهالله و شاگردان نامآورایشان
بخش دوم: شاگردان فقیه (ادامه…)
۳- امام زفر رحمهالله
رتبهی او در فقه برتر از امام محمد دانسته میشود، اما از آنجا که نوشتهای از ایشان بر جای نمانده و احوال زندگیاش نیز به دقت ثبت نشده است، نام وی پس از «صاحبین» ذکر میشود.
او عربتبار بود و در آغاز، در دانش حدیث پیشرفت شایانی کرد؛ چنانکه علامه نووی در تهذیب الاسماء واللغات تصریح نموده، وی به صاحب الحدیث ملقب بود. سپس به فقه روی آورد و تا پایان عمر بر همین مسیر استوار ماند.
یحیی بن معین، پیشوای جرح و تعدیل، دربارهی او میگوید: «زفر صاحب الرأی ثقة مامون». هرچند برخی به نقد او پرداختهاند، اما آن نقدها مبهم و فاقد اعتبار است. وی در احکام قیاسی تسلط ویژهای داشت؛ چنانکه امام ابوحنیفه رحمهالله دربارهاش میفرمود: «او قیاسگرترین یار من است». وکیع بن الجراح که پیشتر یادی از او شد، از دانش زفر بهره میبرد. وی عهدهدار منصب قضاوت نیز بود و در سال ۱۵۸ هجری وفات یافت.
۴- قاسم بن معن رحمهالله
شخصیتی نامآور بود که نویسندگان «صحاح سته» از او روایت کردهاند. اگرچه در حدیث و فقه به کمال رسیده بود، اما در زبان عربی و ادب بیهمتا بود؛ چنانکه امام محمد برای بهرهمندی از دانش وی به محضرش میرسید. خلیفه او را به قضاوت کوفه گماشت؛ وی با کراهت پذیرفت اما هرگز بابت آن حقوقی دریافت نکرد.
امام ابوحنیفه دلبستگی خاصی به او داشت و قاسم نیز در زمرهی کسانی بود که امام دربارهشان میفرمود: «شما مایه تسلی دل و زدایندهی اندوه من هستید». وی در سال ۱۷۵ هجری درگذشت.
۵- اسد بن عمرو رحمهالله
او نخستین کسی است که در مجلس تدوین آثار امام ابوحنیفه، مسئولیت نگارش به وی سپرده شد و شخصیتی بلندمرتبه داشت.
امام احمد بن حنبل رحمهالله از او روایت کرده و یحیی بن معین وی را «ثقه» دانسته است. هلال رازی نقل میکند: «روزی هارونالرشید به مکه رفت و پس از طواف، درون کعبه نشست. تمامی درباریان و بزرگان بنیهاشم ایستاده بودند و تنها یک نفر در برابر هارونالرشید نشسته بود؛ من در شگفت شدم، چون پرسیدم، مشخص شد که او اسد بن عمرو است».[1]
۶- علی بن المسهر رحمهالله
فن حدیث را از امام اعمش و هشام بن عروه فرا گرفت. امام بخاری و مسلم در کتب خود از او روایت نقل کردهاند و امام احمد بن حنبل رحمهالله فضل و کمال او را ستوده است. سفیان ثوری از طریق او بود که از تصنیفات امام ابوحنیفه رحمهالله آگاهی یافت. وی قاضی موصل بود و در سال ۱۸۹ هجری وفات یافت.
۷- عافیه بن یزید رحمهالله
او بزرگمردی است که امام صاحب رحمهالله در مجلس تدوین مسائل دربارهاش میفرمود: «تا زمانی که عافیه نیامده است، مسئله را یادداشت نکنید».
۸- حبان
بسیار کثیرالروایه بود و در سنن ابن ماجه احادیث بسیاری به روایت او یافت میشود. امام ابوحنیفه رحمه الله قدرت حافظهی او را ستوده است. وی در سال ۱۷۲ هجری درگذشت.
۹- مندل رحمهالله
برادر حبان بود؛ او از امام اعمش، هشام بن عروه، عبدالمالک بن عمیر، عصام احول و امام ابوحنیفه (رحمة الله عليهم) روایت حدیث کرده است. وی مردی بسیار زاهد و پرهیزگار بود و در سال ۱۶۸ هجری وفات یافت.
