قرآن؛ معجزه‌ای فراتر از زمان «بخش نودونهم»

نویسنده: دوکتور نورمحمد محبی

قرآن؛ معجزه‌ای فراتر از زمان

بخش نود و نُهم

تأثیر هیجانات انسانی بر نفس در پرتو اعجاز قرآن کریم

قرآن کریم نه‌تنها کتاب هدایت اعتقادی و اخلاقی است، بلکه در عین حال، کتابی عمیق در شناخت روان انسان و سازوکارهای درونی نفس به‌شمار می‌رود. یکی از جلوه‌های اعجاز علمی قرآن، پرداخت دقیق، متوازن و حکیمانه به هیجانات انسانی چون فرح، حزن، خشم و آرامش است؛ هیجاناتی که نقش اساسی در سلامت یا بیماری روان و حتی جسم انسان دارند.

در حالی‌که روان‌شناسی معاصر پس از قرن‌ها تجربه و تحقیق به تأثیر مستقیم حالات روانی بر سلامت جسم پی برده است، قرآن کریم بیش از چهارده قرن پیش، این حقیقت را با بیانی کوتاه، عمیق و قانون‌مند بیان کرده و راه اعتدال روانی را در پرتو توحید و ایمان ترسیم نموده است.

فرح و حزن، دو هیجان بنیادین و ضرورت اعتدال روانی

از مهم‌ترین آیاتی که به‌صورت مستقیم به تعادل روانی انسان در برابر رویدادهای زندگی می‌پردازد، این کلام الهی است:

“مَآ أَصَابَ مِن مُّصِیبَةٖ فِی ٱلأَرضِ وَلَا فِیٓ أَنفُسِكُم إِلَّا فِی كِتَٰبٖ مِّن قَبلِ أَن نَّبرَأَهَآ إِنَّ ذَٰلِكَ عَلَى ٱللَّهِ یسِیر   لِّكَیلَا تَأسَواْ عَلَىٰ مَا فَاتَكُم وَلَا تَفرَحُواْ بِمَآ ءَاتَىٰكُم وَٱللَّهُ لَا یحِبُّ كُلَّ مُختَالٖ فَخُورٍ “[1]؛ ترجمه: «نمی‌­رسد هیچ مصیبتی در زمین و نه در نفس­‌های شما مگر نوشته شده است در کتابی پیش از آن که بیافرینیم آن را، به تحقیق این بر الله آسان است خبر دادیم تا اندوه نخورید بر آنچه رفت از دست شما و شادمان نشوید به آنچه داده است شما را.»

این دو آیه، قاعده‌ای بنیادین در روان‌شناسی اسلامی بنا می‌نهد؛ قاعده‌ای که بیان می‌دارد:

افراط در حزن و غم همان‌ قدر خطرناک است که افراط در فرح و خوشحالی

قرآن کریم انسان را از اندوهِ فلج‌کننده و شادیِ سرمست‌کننده بازمی‌دارد؛ زیرا قلب انسان توان تحمل شدت‌های هیجانی افراطی را ندارد. حزنِ بیش از حد می‌تواند انسان را به افسردگی، ناامیدی و فروپاشی روانی بکشاند؛ و فرحِ بی‌مهار نیز می‌تواند به غرور، غفلت و حتی ضربۀ روانی منجر شود.

نکتهٔ اساسی در این آیات، پیوند دادن تعادل هیجانی با «توحید» است. وقتی انسان همهٔ وقایع را از جانب خداوند حکیم و علیم بداند، فشار روانی مصیبت‌ها کاهش می‌یابد و شدت هیجان شادی‌ها نیز مهار می‌گردد. چنین نگاهی، انسان را به ثبات روانی می‌رساند.

تاریخ و تجربهٔ بشری نشان داده است که حتی شادی‌های ناگهانی می‌توانند مرگ‌آور باشند. چه بسیار انسان‌هایی که از شدت خوشحالی، به‌خصوص در اثر دریافت ناگهانی ثروت یا خبر غیرمنتظره، دچار توقف قلبی یا فشار عصبی شده‌اند. این حقیقت علمی امروز، همان است که قرآن کریم قرن‌ها پیش با جمله‌ای کوتاه بیان فرمود: “وَلَا تَفرَحُواْ بِمَآ ءَاتَىٰكُم”[2]؛ ترجمه: «و شادمان نشوید به آنچه داده است شما را.»

ذکر، دعا و قرآن؛ علاج الهی حزن و اضطراب

پیامبر اکرم ^{صلی‌الله‌علیه‌وسلم} نسخه‌ای جامع و عمیق برای علاج همّ و حزن ارائه کرده‌اند که از نظر روانشناسی اسلامی، نمونهٔ کامل روان‌درمانی توحیدی است. در حدیثی که عبدالله بن مسعود^{رضی‌الله‌عنه} روایت کرده، پیامبر^{صلی‌الله‌علیه‌وسلم} فرمودند: «هیچ‌کس دچار اندوه و غم نمی‌شود و این دعا را نمی‌خواند، مگر آن‌که خداوند غم او را برطرف می‌سازد و به‌جای آن شادی عطا می‌کند: «اللهم إنی عبدك، ابن عبدك، ابن أمتك، ناصیتی بیدك، ماض فی حكمك، عدل فی قضاؤك، أسألك بكل اسم هو لك سمیت به نفسك، أو علمته أحدا من خلقك، أو أنزلته فی كتابك، أو استأثرت به فی علم الغیب عندك، أن تجعل القرآن ربیع قلبی، ونور صدری، وجلاء حزنی، وذهاب همی.»^[3]

ترجمه: «خدایا! من بردۀ تو و غلام­زاده و كنیززادۀ توام، پیشانی‌ام به دست توست، حكم تو بر من نافذ و قضا و تقدیر تو در مورد من عدالت است، با تمامی نام­‌هایی كه داری و خود را به آن نامیده‌­ای، یا به كسی از بندگانت آموخته‌­ای، یا در كتابت نازل كرده‌­ای و یا در نزد خود در علم غیب نگه داشته‌­ای، از تو می‌­خواهم كه قرآن را بهار دل، نور سینه، جلای غم و برطرف کننده ای اندوهم بگردانی».

در این دعا، انسان با اعتراف به عبودیت، تسلیم در برابر قضاء، و توسل به قرآن کریم، روان خود را به تعادل می‌رساند. این نشان می‌دهد که قرآن، نه‌تنها کتاب هدایت، بلکه «شفای روان» است؛ چنان‌که خود می‌فرماید: “وَنُنَزِّلُ مِنَ ٱلقُرءَانِ مَا هُوَ شِفَآء وَرَحمَة لِّلمُؤمِنِینَ “[4]؛ ترجمه: «و فرو می‌­آریم از قرآن آنچه وی شفاء است و رحمت است مسلمانان را.»

همچنین پیامبر^{صلی‌الله‌علیه‌وسلم} فرمودند: «من ‌ألبسه ‌الله ‌نعمة ‌فلیكثر من الحمد لله ، ومن كثرت ذنوبه فلیستغفر الله ، ومن أبطأ رزقه فلیكثر من قول: لا حول ولا قوة إلا بالله»^[5]؛ ترجمه: «کسی را الله جلّ جلاله نعمتی عطا کند، حمد خدا را بسیار گوید؛ کسی که گناهش زیاد است، استغفار کند و کسی که رزقش به تآخیر افتاد (تنگ شود)، «لا حول ولا قوة إلا بالله» را بسیار بگوید».

این رهنمودها، اساس مدیریت هیجانات در اسلام است.

ابن عباس ^{رضی‌الله‌عنه} با بیانی دقیق می‌فرماید: «لیس من أحد إلا ‌وهو ‌یحزن ‌ویفرح ولكن المؤمن يجعل  مصيبته صبرا و خیره شكرا»^[6]؛ ترجمه: «هیچ کسی نیست مگر این‌که گاهی اندوهگین و گاهی شاد می‌شود؛ مگر  مؤمن کسی است که مصیبتش را به صبر و نعمتش را به شکر تبدیل کند».

ادامه دارد…

بخش قبلی | بخش بعدی