روزه یا صیام، یکی از ارکان اساسی اسلام و از برجستهترین جلوههای تشریع الهی است که همزمان سه بُعد اساسی وجود انسان را در بر میگیرد: «روح، روان و جسم». صیام در ظاهر امساک از خوردن و آشامیدن و برخی لذایذ مادی است، اما در حقیقت، برنامهای جامع برای بازسازی انسان، تصحیح سبک زندگی، تقویت اراده، تصفیۀ نفس و حفاظت سلامت بدن بهشمار میرود.
آنچه امروز علم طب، تغذیه و فیزیولوژی پس از تحقیقات گسترده بدان رسیده است، این است که روزهداری منظم و اصولی، نقشی اساسی در پیشگیری از بیماریها و حتی علاج برخی از آنها دارد. این حقیقت علمی، جلوهای روشن از اعجاز تشریعی قرآن کریم است؛ چرا که صیام، قرنها پیش از پیدایش علم طب جدید، بهعنوان فریضهای الهی بر انسان واجب گردیده است.
خداوند متعال میفرماید:“یٰٓأَیهَا ٱلَّذِینَ ءَامَنُواْ كُتِبَ عَلَیكُمُ ٱلصِّیامُ كَمَا كُتِبَ عَلَى ٱلَّذِینَ مِن قَبلِكُم لَعَلَّكُم تَتَّقُونَ”[1]؛ ترجمه: «ای کسانی که ایمان آوردهاید فرض گردانیده شد بر شما روزه چنانکه فرض کرده شد بر کسانی که پیش از شما بودند تا که شما پرهیزگاری کنید.»
این آیه نشان میدهد که صیام، نه یک حکم مقطعی، بلکه سنتی الهی در تمام امتها بوده است؛ سنتی که هدف نهایی آن، دستیابی انسان به تقوا و تعادل است.
صیام؛ میان حکم تعبدی خداوند و فواید صحی
۱.صیام؛ وقایه و علاج از دیدگاه طبی
طبیبان و محققین علوم طبی به این نتیجه رسیدهاند که صیام، اگر مطابق با سنت نبوی صلیاللهعلیهوسلم انجام شود، میتواند هم «نقش درمانی» و هم «نقش وقایوی» داشته باشد. از جملۀ بیماریهایی که روزهداری در بهبود یا کنترل آنها مؤثر دانسته شده، میتوان به موارد زیر اشاره کرد
– التهاب حاد معده؛
– استفراغهای شدید دوران حاملگی؛
– برخی انواع بیماری دیابت (مرض قند)؛
– ارتفاع فشار خون شریانی؛
– ضعیف شدن گردهها و همراه با جمع شدن نمک؛
– درد قفسهٔ سینه ناشی از کمرسیدن خون و اکسیجن به عضلهٔ قلب؛
– التهابات مزمن دستگاه هاضمه؛
– سنگهای صفراوی؛
– برخی بیماریهای جلدی.
با این حال، نکتهٔ مهم آن است که صیام، بیش از آنکه علاج باشد، وقایهای نیرومند در برابر بسیاری از بیماریها است؛ زیرا با کاهش بار متابولیک بدن، به اندامهای حیاتی فرصت استراحت و بازسازی میدهد.
۲.صیام و سلامت روان
از دیدگاه طب روانی، روزه تأثیر عمیقی بر تعادل روانی انسان دارد.
روزه:
– سطح اراده را تقویت میکند؛
– انسان را از اسارت عادتها آزاد میسازد؛
– قدرت «نه گفتن» به خواهشهای نفس را در او زنده میکند.
نمونهٔ روشن آن، ترک موقت یا دائمی عادتهایی چون سگرتدر ماه رمضان است. انسانی که میتواند ساعتها از خوردن، آشامیدن و کشیدن سگرت خودداری کند، بهخوبی درمییابد که ترک این عادتها ممکن است.
از همینرو گفتهاند: «صیام، عبادت اخلاص است»؛ زیرا انسان در خلوت و جلوت، تنها برای خدا از لذتهای حلال چشم میپوشد.
صیام و استراحت دستگاههای حیاتی بدن
۱.دستگاه هاضمه و گردش خون
یکی از مهمترین فواید مادی صیام آن است که:
– معده و رودهها برای مدتی استراحت میکنند؛
– بار سنگین هضم مداوم غذا کاهش مییابد؛
– قلب و دستگاه گردش خون از فشار اضافی رهایی مییابند؛
– گرده ها فرصت تصفیهٔ بهتر خون را پیدا میکنند.
این اندامها، ستونهای اصلی حیات انساناند و اختلال در هر یک، زندگی را به رنجی طاقتفرسا بدل میسازد. صیام، با کاهش ورودی مواد غذایی، از بین رفتن تدریجی این دستگاهها جلوگیری میکند.
۲.اعتدال در تغذیه؛ اصل فراموششده
طبیبان قلب تأکید میکنند که سلامت قلب و رگها، به نوع و مقدار غذایی وابسته است که وارد معده میشود.
قرآن کریم قرنها پیش این اصل را بیان فرموده است:“وَكُلُواْ وَٱشرَبُواْ وَلَا تُسرِفُوٓاْ إِنَّهُۥ لَا یحِبُّ ٱلمُسرِفِینَ”[2]؛ ترجمه: «و بخورید و بنوشید و اسراف نکنید (هرآینه) خدا دوست نمیدارد اسرافکنندگان را.»
انسانی که در طول سال دچار افراط در خوردن و آشامیدن شده، در ماه رمضان فرصتی مییابد تا این کجیها را اصلاح کند؛ البته به شرط آنکه شبها نیز به اعتدال پایبند باشد.
۳. صیام؛ یک دورهٔ وقایوی و درمانی سالانه
برخی دانشمندان طب گفتهاند: «صیام، یک دورهٔ وقایوی سالانه برای بدن و یک دورهٔ درمانی برای برخی بیماریها است».
بسیاری از بیماریهای دوران کهولت، ریشه در افراطهای دوران جوانی دارند. صیام، تعادلی میان مصرف و استراحت ایجاد میکند و از فرسایش زودرس اندامها جلوگیری مینماید.
از پیامبر اکرم صلیاللهعلیهوسلم روایت شده است:«صوموا تصحوا»[3]؛ ترجمه: «روزه بگیرید تا سلامت یابید.»
مراد از این صحت، پیش از آنکه درمان باشد، «پیشگیری» است.
