الگوی تربیت الهی در خانوادۀ انبیاء علیهمالصلاةوالسلام
بخش: ۱۰۴
رهنمودهای تربیتی داستان لقمان حکیمعلیهالسلام
رهنمود شانزدهم: تعمیق احساس ایمانی در اولاد از طریق تأکید بر فراگیری علم و قدرت الهی نسبت به همۀ موجودات و پدیدهها
در سخن لقمان حکیم علیهالسلام خطاب به فرزندش چنین آمده است: «يَا بُنَيَّ إِنَّهَا إِن تَكُ مِثْقَالَ حَبَّةٍ مِنْ خَرْدَلٍ فَتَكُنْ فِي صَخْرَةٍ أَوْ فِي السَّمَاوَاتِ أَوْ فِي الْأَرْضِ يَأْتِ بِهَا اللَّهُ إِنَّ اللَّهَ لَطِيفٌ خَبِيرٌ»[1]؛ ترجمه: ای فرزندم! اگر عملی به اندازۀ دانهای خردل باشد و در دل سنگی، یا در آسمانها و یا در زمین پنهان گردد، خداوند آن را حاضر میکند؛ زیرا خداوند دقیقبین و آگاه است.
این آیه یادآوری مهمی برای اولاد است تا احساس ایمان در وجود او عمیقتر گردد و به این یقین برسد که علم و قدرت خداوندمتعال، همۀ دانستهها، موجودات و همۀ امور ممکن را در بر گرفته است و هیچ چیز، هر اندازه کوچک، پنهان یا دور از دسترس باشد، از قلمرو علم و قدرت او بیرون نیست.
لقمان حکیم علیهالسلام برای تثبیت این حقیقت، از کوچکترین نمونۀ محسوس، یعنی دانۀ خردل یاد میکند؛ دانهای که نهایت کوچکی را میرساند. سپس از پنهانترین مکان، یعنی درون سنگ سخت سخن میگوید و پس از آن، گستردهترین و دورترین عرصهها، یعنی آسمانها و زمین را ذکر میکند تا فرزند دریابد که اگر خداوند بر چنین امور کوچک و پنهانی احاطه دارد، به طریق اولی بر همۀ امور آشکار و نزدیک نیز احاطۀ کامل دارد.
مانند اینکه لقمان حکیم علیهالسلام به اولاد خود میگوید: هر عملی که انجام دهی، هرچند پنهان باشد، از دید خداوندمتعال پوشیده نخواهد ماند. هرگونه که رفتار کنی، در قلمرو تقدیر الهی قرار داری، اعمالت ثبت میشود و در برابر آنها مورد محاسبه و پاداش یا جزاء قرار خواهی گرفت.
در حدیثی از پیامبر اکرم صلیاللهعلیهوسلم نیز این معنا مورد تأکید قرار گرفته است: «اگر یکی از شما درون سنگی سخت و بسته، که نه دری داشته باشد و نه روزنهای، عملی انجام دهد، آن عمل آشکار خواهد شد؛ هر عملی که باشد.»[2]
این سفارش لقمان علیهالسلام، یکی از ارکان اساسی تربیت ایمانی و اعتقادی را در بر دارد و آن، توجه دادن فرزند به قدرت شگفتانگیز خداوند متعال است. مقصود آن است که ذهن و اندیشۀ فرزند به تفکر در نظام آفرینش و تأمل در شگفتیهای جهان هستی سوق داده شود.
روش تربیتی لقمان علیهالسلام بر این اساس استوار است که انسان از امور محسوس و قابل مشاهده به سوی حقایق عقلی و ایمانی هدایت شود؛ یعنی نخست در آسمانها، زمین و پدیدههای اطراف خود بیندیشد و پس از این تأمل، به درک حقیقتی بزرگتر برسد و آن، احاطۀ کامل علم و قدرت الهی بر سراسر هستی است.
این شیوه، از حکیمانهترین روشهای تربیتی در اسلام به شمار میرود؛ زیرا ایمان را صرفاً بر پایۀ تقلید و تلقین بنا نمیکند، بلکه آن را بر تفکر، مشاهده، تدبر و اقناع عقلانی استوار میسازد.
از منظر تربیتی، این آیه چند پیام مهم را به اولاد میآموزد:
– انسان باید همواره خود را در محضر خداوندمتعال بداند؛
– هیچ عمل کوچک یا بزرگی از حساب الهی خارج نمیشود؛
– مسئولیتپذیری فردی، نتیجۀ یقین به علم و قدرت خداوندمتعال است؛
– تفکر در آفرینش، یکی از راههای تقویت ایمان است؛
– ایمان حقیقی، پیوندی عمیق میان عقل، قلب و رفتار انسان ایجاد میکند.
در حقیقت، لقمان حکیم علیهالسلام میخواهد فرزندش به مرحلهای از ایمان برسد که نه از ترس مردم، بلکه از آگاهی به حضور دائمی خداوندمتعال، رفتار خود را اصلاح کند؛ نه در خلوت مرتکب خطا شود و نه در آشکارا از مسیر حق منحرف گردد.
این همان تربیتی است که انسان را از مراقبت بیرونی بینیاز میسازد و در درون او وجدان ایمانی و خودکنترولی پدید میآورد؛ زیرا کسیکه یقین دارد خداوندمتعال بر کوچکترین اعمال و پنهانترین اندیشههای او آگاه است، همواره خود را به سوی صداقت، امانتداری، پاکدامنی و مسئولیتپذیری سوق خواهد داد.[3]
