نویسنده: دوکتور نورمحمد محبی
قرآن؛ معجزهای فراتر از زمان
بخش هشتادم
گیاهان خوراکی در ترازوی قرآن، سنت و علم طب
۱. یقطین (کدو): غذای نبوی و درمان طبیعی
یقطین یا کدو از جملۀ گیاهانی است که در قرآن کریم بهصراحت از آن یاد شده است. خداوند متعال در داستان حضرت یونس علیهالسلام میفرماید:
“وَأَنبَتنَا عَلَیهِ شَجَرَة مِّن یقطِینٖ.”[1] ترجمه: «ما كدوبُنی بر بالای او رویانیدیم (تا در سایۀ برگهای پهن و مرطوب آن بیارامد)».
مفسران تصریح کردهاند که مقصود از این آیه، رویاندن گیاه کدو برای حضرت یونس علیهالسلام پس از خروج از شکم ماهی است؛ گیاهی که هم سایه داشت و هم غذا و هم خاصیت درمانی.
در سنت نبوی نیز محبت خاص پیامبر اکرم صلیاللهعلیهوسلم به کدو بهروشنی نقل شده است. انس بن مالک رضیاللهعنه میگوید: «یك نفر خیاط پیغمبر صلیاللهعلیهوسلم را براى صرف غذایى كه تهیه كرده بود دعوت كرد، انس رضیاللهعنه گوید: من نیز همراه پیغمبر صلیاللهعلیهوسلم به آنجا رفتم، آن خیاط نان و سوپى براى پیغمبر صلیاللهعلیهوسلم آورد كه كدو و گوشت داشت، دیدم كه پیغمبر صلیاللهعلیهوسلم به دنبال پیدا كردن كدوها در كاسۀ غذا مىباشند، (و از كدو خوششان میآید) “فلم أزل أحب الدباء من یومئذ”[2] من هم از آن روز به بعد همیشه به كدو علاقهمند شدم.»
همچنین آمده است که انس رضیاللهعنه هنگام خوردن کدو میگفت: “یا لك شجرة ما أحبك إلا لحب رسول الله صلیاللهعلیهوسلم إیاك.”[3] ترجمه: «ای گیاه! تو را فقط بهخاطری دوست دارم که رسول الله صلیاللهعلیهوسلم تو را دوست داشتند.»
امام ابن کثیر رحمهالله در تفسیر این آیه، فواید متعدد کدو را برمیشمرده و مینویسد: «وذكر بعضهم فی القرع فوائد منها سرعة نباته وتظلیل ورقه لكبره ونعومته وأنه لا یقربها الذباب وجودة تغذیة ثمره، وأنه یؤكل نیئا ومطبوخا بلبه وقشره أیضا وقد ثبت أن رسول الله صلیاللهعلیهوسلم كان یحب الدباء ویتتبعه من نواحی الصحفة.»[4] ترجمه: بعضی از دانشمندان دربارۀ کدو (قرع/ دُبّاء) فوایدی را یاد کردهاند؛ از جمله اینکه رُشد آن سریع است، برگهای بزرگ و نرم آن سایۀ خوبی ایجاد میکند، مگس به آن نزدیک نمیشود، و میوهاش از نظر تغذیهای بسیار مفید است. کدو هم به صورت خام و هم پخته مصرف میشود و هم گوشت داخلی و هم پوست آن قابل خوردن است. همچنین ثابت شده است که رسول الله صلیاللهعلیهوسلم کدو را دوست میداشتند و آن را از اطراف ظرف غذا جستوجو کرده و تناول میفرمودند.
ابن قیم جوزیه رحمهالله در «زاد المعاد»، کدو را گیاهی با طبع سرد و تر معرفی کرده و مینویسد:
«یقطین (کدو): از دیدگاه طب سنتی، طبیعت سرد و تر دارد و ارزش غذایی آن اندک ولی لطیف است. هضم آن سریع بوده و اگر پیش از هضم فاسد نشود، از آن اخلاط نیکو و پسندیده در بدن پدید میآید. این گیاه مادّهای لطیف و آبدار دارد و غذایی رطوبی و بلغمزا فراهم میکند؛ ازاینرو برای افراد گرممزاج سودمند است، اما برای سردمزاجان و کسانی که غلبۀ بلغم دارند، چندان مناسب نیست.»
آب کدو تشنگی را برطرف میکند و اگر نوشیده یا سر با آن شسته شود، سردردهای ناشی از گرمی را کاهش میدهد. کدو به هر شکلی که مصرف شود، نرمکنندۀ شکم است و برای گرممزاجان از سریعالاثرترین علاجها به شمار میرود.
از فواید درمانی آن:
۱. اگر کدو را با خمیر بپوشانند و در فُرن یا تنور بپزند، سپس آب آن را گرفته و همراه با نوشیدنیهای لطیف بنوشند، حرارت تبهای شدید را فرو مینشاند، تشنگی را قطع میکند و تغذیۀ مناسبی فراهم میسازد.
۲. اگر آب آن با ترنجبین و مربای بِهِ نوشیده شود، صفراء را بهطور خالص دفع میکند.
۳. اگر کدو پخته شود و آب آن با اندکی عسل و مقدار کمی نطرون (مادۀ قلیایی طبیعی) نوشیده گردد، بلغم و مرّه (صفراء) را همزمان دفع میکند.
۴. اگر کدو کوبیده شده و به صورت ضماد بر ناحیۀ سر (یافوخ) گذاشته شود، برای ورمهای گرم مغز سودمند است.
۵. اگر شیرۀ شاخههای آن گرفته و با روغن گل سرخ مخلوط شده و چند قطره از آن در گوش چکانده شود، ورمهای گرم گوش را علاج میکند. همچنین شاخههای آن برای ورمهای گرم چشم و نقرس (وَرَم مفاصل) گرم است.
کدو برای صاحبان مزاجهای گرم و افراد تبدار بسیار سودمند است؛ اما هرگاه در معده با خلط فاسد برخورد کند، ممکن است به همان حالت درآید، فاسد شود و خلط نامطلوبی در بدن پدید آورد. برای دفع این زیان، مصرف آن همراه با سرکه یا مُری (چاشنی ترش)[5] توصیه شده است. «وبالجملة فهو من ألطف الأغذیة، وأسرعها انفعالا ویذكر عن أنس رضیاللهعنه أن رسول الله صلیاللهعلیهوسلمكان یكثر من أكله.» ترجمه: «بهطور کلی، کدو از لطیفترین غذاها و سریعالاثرترین آنها به شمار میرود. همچنین از انس رضیاللهعنه نقل شده است که رسول الله صلیاللهعلیهوسلم کدو را بسیار مصرف میفرمودند.[6]
طب جدید نیز این یافتهها را تأیید میکند. کدو سرشار از قندهای طبیعی، ویتامینهای A و B، آهن، کلسیم، ترکیبات فعالی چون «ککوربیتاسین»، و اسیدهای آمینه مانند لوسین است. این گیاه خاصیت آرامبخش، هاضم، مرطوبکننده، مُلَیّن، مُدِرّ بول و ضدالتهاب دارد و در علاج بیماریهای هاضمه، ادراری، قلبی، دیابت، بیخوابی، یبوست، بواسیر و ضعف عمومی مؤثر دانسته میشود.
قاعدهای بنیادین در طب میگوید:
«بهترین دارو آن است که غذا باشد، و بهترین غذا آن است که دارو باشد.» و کدو نمونۀ روشن این اصل است.
ادامه دارد…
بخش قبلی | بخش بعدی
[1]. الصافات: ۱۴۶.
[2]. صحيح البخاري، كتاب البيوع، باب: ذكر الخياط، رقم الحدیث: ۱۹۸۶، ج ۲، ص ۷۳۷.
[3]. سنن الترمذي، أبواب الأطعمة عن رسول الله صلیاللهعلیهوسلم، باب ما جاء في أكل الدباء، رقم الحدیث: ۱۸۴۹، ج ۴، ص ۲۸۴.
[5]. یک نوع نانخورش یا قاتقی است که نزد طبیبان از دواهای قدیمی به شمار میآید.
[6]. زاد المعاد» ت الرسالة الثاني: ۴/۳۷۱.
