قرآن؛ معجزه‌ای فراتر از زمان «بخش یک‌صدونوزدهم»

نویسنده: دوکتور نورمحمد محبی

قرآن؛ معجزه‌ای فراتر از زمان

بخش صدونوزدهم

اعجاز علمی و بلاغی قرآن کریم در تعبیر «لَا يَحْطِمَنَّكُمْ»

قرآن کریم به‌عنوان آخرین کتاب آسمانی، نه تنها منبع هدایت اخلاقی و معنوی برای بشر است، بلکه در بسیاری از آیات خود به حقایق طبیعی و علمی اشاره می‌کند که کشف آن‌ها قرن‌ها پس از نزول قرآن ممکن گردیده است. این خصوصيت، یکی از جلوه‌های اعجاز قرآن کریم شمرده می‌شود. اعجاز علمی قرآن به این معنی است که برخی از بیانات آن با واقعیت‌های علمی ثابت‌شده‌ای مطابقت دارد که در زمان نزول، برای بشر ناشناخته بوده است.

یکی از نمونه‌های درخشان این اعجاز، آیۀ زیر است: «قَالَت نَملَة يَٰٓأَيُّهَا ٱلنَّملُ ٱدخُلُواْ مَسَٰكِنَكُم لَا يَحطِمَنَّكُم سُلَيمَٰنُ وَجُنُودُهُۥ وَهُم لَا يَشعُرُونَ»[1]؛ ترجمه: «مورچه‌ای گفت: ای مورچگان! به خانه‌های­تان داخل شوید، مبادا سلیمان و لشکریانش شما را در هم بشکنند، در حالی‌که آنان (از این کار) آگاه نیستند.»

در این آیۀ کریمه گفت‌وگوی یک مورچه نقل شده و در آن از تعبیر بسیار دقیق «لَا يَحطِمَنَّكُم» استفاده شده است. این کلمۀ از نظر لغوی، بلاغی و علمی، حاوی نکات عمیقی است که بررسی آن، ابعاد تازه‌ای از اعجاز قرآن را روشن می‌سازد.

بررسی لغوی کلمۀ «حطم»

کلمۀ «يَحْطِمَنَّكُمْ» از ریشۀ «حَطْم» گرفته شده است وبه معنای شکستن است و «حُطام» به چیزی گفته می‌شود که در اثر شکستن خرد و متلاشی شده است. «والحَطْمُ: الكَسْر، والحُطَام: ما تحطَّم.»^[2]

بر این اساس، کلمۀ «يَحْطِمَنَّكُمْ» از ریشه‌ای گرفته شده که بر شکستن، خرد کردن و متلاشی ساختن دلالت دارد. این کلمه معمولاً در مورد اشیایی به‌کار می‌رود که دارای ساختار نسبتاً سخت و شکننده باشند، مانند شیشه، استخوان خشک یا مواد جامد.

در مقابل، کلمه‌هایی مانند «وطأ» یا «دوس» به معنای «پایمال کردن» یا «زیر پا له کردن» هستند که الزاماً دلالت بر شکستن ساختار درونی جسم ندارند. این تفاوت ظریف در انتخاب کلمه، کلید فهم اعجاز علمی آیه است.

چرا «تحطم» و نه «وطأ»؟

این انتخاب کلمه، از نظر علمی بسیار قابل تأمل است، اگر هدف صرفاً بیان خطر پای­مال شدن مورچه‌ها می­بود، استفاده از کلمه‌هایی مانند: «لَا يَطَأَنَّكُمْ» (مبادا شما را پایمال کنند) و «لَا يَدُوسَنَّكُمْ» (مبادا شما را زیر پا له کنند) کافی به نظر می‌رسید. اما قرآن کریم به‌جای این کلمه‌ها، از «تحطم» استفاده کرده است که معنای دقیق‌تر و عمیق‌تری دارد.

این انتخاب نشان می‌دهد که آنچه برای مورچه‌ها رخ می‌دهد، صرفاً فشار سطحی نیست، بلکه شکستن و خُرد شدن ساختار بدنی آن‌ها است.

یافته‌های علمی جدید دربارۀ مورچه‌ها

علم حشره‌شناسیEntomology) ) در قرون اخیر نشان داده است که بدن مورچه‌ها دارای خصوصیات عجیبی است:

۱. اسکلت بیرونی Exoskeleton))

مورچه‌ها دارای اسکلت داخلی مانند انسان نیستند، بلکه بدن آن‌ها از یک پوشش سخت بیرونی تشکیل شده است که به آن «اسکلت بیرونی» گفته می‌شود.

۲. ترکیب کیتینی

این اسکلت بیرونی از ماده‌ای به نام «کیتین» ساخته شده است که نسبتاً سخت است؛ در برابر فشار، مقاومت اولیه دارد؛ اما در صورت فشار زیاد، به‌صورت شکننده می‌شکند.

۳. رفتار مکانیکی بدن

بر اساس آزمایش‌های علمی، وقتی نیروی فشاری قابل توجهی بر بدن مورچه وارد شود؛ بدن آن خم نمی‌شود مانند اجسام نرم؛ بلکه تَرَک برداشته و خُرد می‌شود؛ در نتیجه، ساختار آن «تحطم» پیدا می‌کند؛ این دقیقاً همان مفهومی است که کلمۀ «حطم» بیان می‌کند.

تطابق شگفت‌انگیز علم با قرآن کریم

آنچه باعث شگفتی می‌شود این است که در ۱۴۰۰ سال قبل، هیچ‌گونه شناختی از ساختار میکروسکوپی حشرات وجود نداشت؛ ابزارهایی مانند میکروسکوپ که امکان مطالعۀ این ساختارها را فراهم می‌کند، در قرون اخیر اختراع شده‌اند؛ حتی در علوم ابتدایی آن زمان، بدن حشرات به‌صورت دقیق بررسی نشده بود؛ با این وجود، قرآن کریم کلمه‌ای را انتخاب کرده است که کاملاً با واقعیت فیزیکی بدن مورچه‌ها مطابقت دارد.

این هماهنگی را نمی‌توان تصادفی دانست، بلکه نشانه‌ای از علم مطلق الهی است.

بُعد ارتباطی مورچه‌ها

آیه می‌گوید: «قَالَتْ نَمْلَةٌ» (مورچه‌ای گفت). این تعبیر نیز از دیدگاه علمی قابل توجه است.

تحقیقات عصری نشان داده‌اند که مورچه‌ها دارای نظام‌های ارتباطی پیشرفته هستند:

ü    استفاده از مواد شیمیایی (فرومون‌ها) برای انتقال پیام.

ü    ایجاد مسیرهای مشخص برای هدایت سایر مورچه‌ها.

ü    هشدار دادن در مواقع خطر.

اگرچه این ارتباط به‌صورت گفتار انسانی نیست، اما نوعی «انتقال پیام» واقعی و سازمان‌یافته است. قرآن کریم این پدیده را با زبانی قابل فهم برای انسان‌ها بیان کرده است.

ظرافت اخلاقی در آیه

بخش پایانی آیه: «وَهُمْ لَا يَشْعُرُونَ» (درحالی‌که آنان نمی‌دانند) نیز دارای پیام مهمی است:

سلیمان ^{علیه­السلام} و لشکریانش قصد آزار مورچه‌ها را ندارند؛ آسیب احتمالی، ناآگاهانه است، این بیان، نوعی ادب و انصاف در نسبت دادن افعال را نشان می‌دهد.

جمع‌بندی ابعاد اعجاز در این آیه

این آیه از چندین جهت دارای اعجاز است:

۱. اعجاز زبانی

انتخاب دقیق کلمۀ «تحطم» که از نظر ادبی و معنایی، کاملاً مناسب است.

۲. اعجاز علمی

تطابق کامل با ساختار واقعی بدن مورچه‌ها که قرن‌ها بعد کشف شده است.

۳. اعجاز ارتباطی

اشاره به نظام ارتباطی مورچه‌ها.

۴. اعجاز اخلاقی

توجه به نیت و آگاهی در اعمال انسان‌ها و رعایت حقوق موجودات.

فشرده می­گوئیم که تعبیر «لَا يَحْطِمَنَّكُمْ» در سورۀ نمل، نمونه‌ای برجسته از دقت علمی و بلاغی قرآن کریم است. این کلمه نه تنها از نظر ادبی زیبا و دقیق است، بلکه با یافته‌های علمی جدید دربارۀ ساختار بدن مورچه‌ها نیز هماهنگی کامل دارد.

چنین هماهنگی‌ای در کتابی که بیش از ۱۴۰۰ سال پیش نازل شده، نشان می‌دهد که قرآن کریم فراتر از دانش بشری آن زمان است و از منبعی الهی سرچشمه می‌گیرد.

این‌گونه آیات، انسان را به تفکر عمیق‌تر در قرآن کریم دعوت می‌کند و نشان می‌دهد که این کتاب، در هر عصر و زمان، پیام‌های تازه و شگفت‌انگیزی برای کشف دارد.^[3]

ادامه دارد… 

بخش قبلی | بخش بعدی