پرندگان از شگفتانگیزترین نشانههای آفرینشاند؛ مخلوقاتی که تنوع گسترده، گستره زیست، تواناییهای خارقالعاده و نظام بدنی پیچیدۀ آنان، از هر جهت حیرتانگیزند. دانشمندان در مقدمۀ یکی از بزرگترین دائرةالمعارفهای علمیِ جهانِ هوانوردی نوشتهاند:«هیچ طیارهای که انسان ساخته است، هرگز به پای پرنده نمیرسد و حتی جرأت نزدیکشدن به سطح تواناییهای آن را ندارد.»
این داوری علمی، اعترافی صریح به ناتوانی عقل و صنعت بشر در برابر شاهکار خلقت الهی است. پرندگان، با همۀ تنوع، ظرافت و تواناییهای شگفت خود، آیتی آشکار از آیات خداوند متعالاند؛ چنانکه قرآن کریم میفرماید:«أَوَلَم يَرَواْ إِلَى ٱلطَّيرِ فَوقَهُم صَٰٓفَّٰتٖ وَيَقبِضنَ مَا يُمسِكُهُنَّ إِلَّا ٱلرَّحمَٰنُ إِنَّهُۥ بِكُلِّ شَيءِ بَصِيرٌ»[1]؛ ترجمه: «آیا ندیدهاند به سوی مرغان بالای سر ایشان، کشانیدهبال و جمعکنندۀ (آن) نگه نمیدارد ایشان را مگر رحمن (هرآینه) او به هرچیز بینا است.»
این بخش، کوششی است برای نگریستن علمی و ایمانی به جهان پرندگان؛ جهانی که در آن، اعجاز در ساختار، حرکت، اخلاق و نقش زیستمحیطی بهگونهای حیرتانگیز جلوهگر است.
گسترۀ شگفتانگیز پرندگان در زمین
پرندگان از زیباترین و دلانگیزترین مخلوقات الهیاند؛ هم در شکل، هم در نغمه و هم در حضورشان در طبیعت. آنان در همهجای زمین حضور دارند:در حاشیههای یخزدۀ قطبین، بر قلههای بلند کوهستانها، در طوفانیترین دریاها، در تاریکترین جنگلها، در برهنهترین صحراها و حتی در مزدهمترین شهرهای انسانی.
تا امروز، دانشمندان بیش از «نه هزار قسم مختلف پرنده» را شناسایی کردهاند. این تنوع گسترده، خود نشانهای از قدرت بیپایان و حکمت دقیق خالق متعال است.
ساختار پرواز؛ مهندسی الهی فراتر از طیاره
خداوند سبحان پرندگان را بهگونهای آفریده که تمام اجزای بدنشان در خدمت پرواز قرار دارد:
۱.وزن سبک و متناسب؛
۲.استخوانهای درونخالی اما مستحکم؛
۳.پرهایی سبک و آیرودینامیک؛
۴.کیسههای هوایی پراکنده در سراسر بدن برای کاهش وزن و خنکسازی عضلات؛
۵.عضلات سینهای نیرومند برای تولید نیروی پرواز.
این ترکیب شگفت، دقیقاً همان چیزی است که مهندسان هوافضا آن را شرط اساسی پرواز میدانند:
توان تولید انرژی بالا + بدنۀ سبک و مقاوم.
دانشمندان جانورشناسی تصریح میکنند که این دو شرط، بهصورت کامل و بینقص، در پرندگان تحقق یافته است؛ آنهم نه با فلز و سوخت، بلکه با گوشت، استخوان و پر.
بینایی خارقالعاده؛ دیدن آنچه انسان نمیبیند
پرندگان از نیرومندترین دستگاههای بینایی در جهان جانداران برخوردارند. قدرت دید برخی از آنها تا «هشت برابر بیش از انسان» است.بعضی پرندگان لاشه را از ارتفاع دو هزار متری بهروشنی میبینند.برخی دیگر تخم را در میان شاخهها و زیر برگها تشخیص میدهند.گروهی از پرندگان شکاری، ماهی را در آب میبینند و از ارتفاع بالا، مستقیم به درون آب فرو میروند.
چشم پرنده نسبت به مغزش بزرگتر است و با قرارگرفتن در دو سوی سر، «دید ۳۶۰ درجهای» را بدون حرکت سر فراهم میکند؛ در حالیکه انسان تنها ۱۸۰ درجه را میبیند و برای افزایش آن باید سر و بدن خود را حرکت دهد.
سرعت، استقامت و پروازهای بیوقفه
برخی پرندگان با سرعتی بیش از «۱۳۰ کیلومتر در ساعت» پرواز میکنند و بعضی گونهها میتوانند «شش هزار کیلومتر» را بدون هیچ توقفی طی نمایند.گروهی از پرندگان تا «۸۶ ساعت پرواز پیوسته» دارند؛ بدون سوختگیری، بدون غذا و بدون آب. آیا کدام طیارۀ ساخت بشر میتواند چنین مسافتی را در چنین مدتی، بدون توقف طی کند؟
بار دیگر آیۀ الهی در برابر دیدگان انسان جلوه میکند:«مَا يُمسِكُهُنَّ إِلَّا ٱلرَّحمَٰنُ»[2]؛ ترجمه: «نگه نمیدارد ایشان را مگر رحمن.»
دستگاه تنفس؛ شاهکار خنکسازی الهی
پرندگان دارای «کارآمدترین دستگاه تنفسی در میان مهرهداران» هستند. هوای تنفسشده تنها به شُشها نمیرود، بلکه از طریق کانالهایی به تمام بدن، حتی انتهای پاها، میرسد تا عضلات داغشده در پرواز را خنک سازد.
در صنعت طیارهسازی، بزرگترین چالش، «خنککردن ماشین» است؛ اما پرندهای که هزاران کیلومتر پرواز میکند، نه عرق میکند و نه دچار فرسایش عضلانی میشود.
سوخت پرواز او، چربی اندکی است که زیر پوست ذخیره شده و با بالاترین بازده مصرف میگردد. پرندهای چون «کرَوان طلایی» پس از پرواز ۵۵۰۰ کیلومتری، تنها بخش بسیار اندکی از وزن خود را از دست میدهد.
«فِي كُلِّ شَيْءٍ لَهُ آيَةٌ تَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ وَاحِدٌ»؛ ترجمه: «و در هر چیزی نشانهای است که دلالت میکند او یکی است».
صقر البحر (خطاف دریا) و معجزۀ مهاجرت
پرندهای به نام «صقر البحر» از سرما گریزان است و هر سال از شمال آسیا و آمریکا به جنوب کرۀ زمین مهاجرت میکند؛ سفری رفتوبرگشت به طول «۱۹ هزار کیلومتر». پرهای او هرگز آب را به خود نمیگیرد؛ زیرا اگر آب در آن نفوذ میکرد، پس از غواصی نمیتوانست دوباره پرواز کند. دانشمندان میگویند:
تمام پرندگان دریایی چنین خاصیتی دارند؛ زیرا غذایشان ماهی است.
این پرنده حتی در هوا، شکار پرندگان دیگر را میرباید؛ ماهیای را که از منقار پرندۀ شکاری رها شده، پیش از رسیدن به آب میگیرد. آیا هیچ پیلوت میتواند چنین مانوری انجام دهد؟
گونهای دیگر از پرندگان دریایی، سالانه «۳۲ هزار کیلومتر» از قطب شمال تا قطب جنوب پرواز میکند. این مسیرها با حلقهگذاری علمی بر پاهای پرندگان شناسایی شده است.
آیات قرآنی و دعوت به تفکر
قرآن کریم بارها انسان را به تفکر در پرندگان فرا میخواند:«أَلَم تَرَ أَنَّ ٱللَّهَ يُسَبِّحُ لَهُۥ مَن فِي ٱلسَّمَٰوَٰتِ وَٱلأَرضِ وَٱلطَّيرُ صَٰٓفَّٰتٖ»[3]؛ ترجمه: «آیا ندیدی که الله را به پاکی یاد میکند هرکه در آسمانها و زمین است و مرغان بالگشاده.»
«أَلَم يَرَواْ إِلَى ٱلطَّيرِ مُسَخَّرَٰتٖ فِي جَوِّ ٱلسَّمَآءِ مَا يُمسِكُهُنَّ إِلَّا ٱللَّهُ إِنَّ فِي ذَٰلِكَ لَأٓيَٰتٖ لِّقَومٖ يُؤمِنُونَ»[4]؛ ترجمه: «آیا ندیدی به سوی مرغان رامشده در هوای آسمان، نگه نمیدارد ایشان را مگر خدا (هرآینه) در این نشانها است مر گروهی را که ایمان میآرند.»
این آیات، بیّنات روشنیاند برای اهل ایمان.
اخلاق صقر؛ آینهای در برابر انسان
صقر نماد عزت، وفاداری و شرافت است:
۱.از همنوعان خود دفاع میکند؛
۲.آموزشپذیر است و از یادگیری لذت میبرد؛
۳.ذلت و خیانت را نمیپذیرد؛
۴.اگر نیاز داشته باشد میگیرد و اگر بینیاز شود، رها میکند؛
۵.با جفت خود با نهایت لطافت رفتار میکند؛
۶.نسبت به فرزندانش غیرتمند است.
انسان با دیدن این اخلاق، به خود مینگرد و میپرسد:آیا ممکن است پرندهای از انسانی که خدا او را کرامت بخشیده، شریفتر باشد؟
«وَلَقَد كَرَّمنَا بَنِيٓ ءَادَمَ وَحَمَلنَٰهُم فِي ٱلبَرِّ وَٱلبَحرِ وَرَزَقنَٰهُم مِّنَ ٱلطَّيِّبَٰتِ وَفَضَّلنَٰهُم عَلَىٰ كَثِيرٖ مِّمَّن خَلَقنَا تَفضِيلا»[5]؛ ترجمه: «و (هرآینه) بزرگ ساختیم فرزندان آدم را و برداشتیم ایشان را در بیابان و دریا و روزی دادیم ایشان را از چیزهای پاکیزه و فضل دادیم ایشان را بر بسیاری از آنچه آفریدیم فضل دادنی.»
توازن زیستی و حکمت الهی
در آمریکا، برای نابودی صقرها جایزه تعیین شد. صقرها نابود شدند، اما فاجعهای بزرگ رُخ داد: فزونی بیسابقۀ موشها و نابودی محصولات زراعتی.آنگاه انسان دریافت که «در طبیعت، توازن دقیقی برقرار است» و هرگونه دخالت ناآگاهانه، بهای سنگینی دارد. ازهمینرو، امروزه استفاده از «مبارزۀ زیستی» جایگزین مواد کیمیایی شده است.
نقار چوب؛ ماشین زندۀ ثقب
نقار چوب، شاهکار بیبدیل مهندسی الهی است:منقاری مانند آلۀ سوراخ کردن، مقاوم در برابر فشار و کشش، گردنی با عضلات نیرومند، جمجمهای ضخیم با پیوندهای ضربهگیر، بافتهای جذبکنندۀ لرزش، زبانی دراز، زبر و چسبناک، پاهایی کوتاه و قوی، انگشتانی چون میخکش (انبُر) و دُمی سخت برای تکیهگاه، همۀ این اجزا، دقیقاً متناسب با مأموریت او طراحی شده است: رسیدن به لب درخت و نابودی حشرات مضر.
«صُنعَ ٱللَّهِ ٱلَّذِيٓ أَتقَنَ كُلَّ شَيءٍ»[6]؛ ترجمه: «صنع خدایی که استوار ساخت هر چیز را.»
جمعبندی
در همۀ این نمونهها -از پروازهای خارقالعادۀ پرندگان، بینایی اعجازگونه آنان، مهاجرتهای نجومی، رفتارهای اخلاقی صقر، تا مهندسی حیرتانگیز نقّار چوب- حقیقتی واحد آشکار است: این جهان تصادفی نیست؛ آفرینشی است کامل، دقیق، حکیمانه و هدفمند.
همۀ موجودات به زبان حال میگویند:در هر چیزی برای او نشانهای است، که بر یگانگیاش گواهی میدهد.«قَالَ رَبُّنَا ٱلَّذِيٓ أَعطَىٰ كُلَّ شَيءٍ خَلقَهُۥ ثُمَّ هَدَىٰ»[7]؛ ترجمه: «گفت (موسی) رب ما آن است که داد هر چیزی را صورتش سپس راه نمودش.»
هیچچیز جز قدرت خدا این نظام شگرف را پایدار نمیسازد.انسان با اینکه اشرف مخلوقات است؛ اما اگر عقل بر شهوتش غلبه نکند، از یک حیوان نیز فروتر میشود. قرآن هشدار میدهد:
«وَإِذَا قِيلَ لَهُ ٱتَّقِ ٱللَّهَ أَخَذَتهُ ٱلعِزَّةُ بِٱلإِثمِ»[8]؛ ترجمه: «و چون گفته شود او را بترس از خدا برانگیزاند او را تکبر به گناه.»[9]
