قابل ذکر و یادآوری عظمت خداوند در آیات قرآن کریم تنها به ارشاد اخلاقی و معنوی محدود نمیشود، بلکه در طبقات عمیقتر خود، به نظام دقیق و شگفتانگیز آفرینش انسان نیز اشاره دارد. انسان از نظر قرآن کریم، موجودی مرکب از جسم، روح، عقل و غرایز است و هدایت الهی ناظر بر هماهنگی میان این ابعاد است. ازاینرو، بسیاری از احکام و توصیههای شرعی، افزون بر آثار معنوی، دارای پیامدهای زیستی، روانی و اجتماعینیز اند.
یکی از جلوههای آشکار قدرت و حکمت الهی، حافظه و تواناییهای ذهنی انسان است. حافظه نهتنها ابزار ذخیرهسازی معلومات، بلکه مرکز پیوند تجربه، احساس، غریزه و تصمیمگیری است. این توانایی پیچیده، خود نشانهای از نظم دقیق خلقت و تدبیر حکیمانۀ خداوند متعال در ساختار عصبی و روانی انسان به شمار میرود. تحریک یا اختلال در هر یک از ورودیهای حسی، بهخصوص حس بینایی، میتواند بهصورت مستقیم بر حافظه، هیجانات و غریزۀ جنسی اثر بگذارد.
حواس پنجگانه و جایگاه ممتاز چشم در تحریک غرایز
در میان حواس پنجگانه، چشم نقشی منحصربهفرد در انتقال پیامهای عصبی و تحریک هورمونها دارد.
بینایی، سریعترین و نافذترین مسیر ارتباط انسان با محیط است و تأثیر آن بر مغز و دستگاه عصبی، بسیار عمیقتر از سایر حواس است. ازهمین رو، قرآن کریم دربارۀ نگاه، فرمانی دقیق، پیشگیرانه و حکیمانه صادر کرده است: «قُل لِّلمُؤمِنِينَ يَغُضُّواْ مِن أَبصَٰرِهِم وَيَحفَظُواْ فُرُوجَهُم ذَٰلِكَ أَزكَىٰ لَهُم إِنَّ ٱللَّهَ خَبِيرُ بِمَا يَصنَعُونَ وَقُل لِّلمُؤمِنَٰتِ يَغضُضنَ مِن أَبصَٰرِهِنَّ وَيَحفَظنَ فُرُوجَهُنَّ»[1]؛ ترجمه: «بگو برای مؤمنان که پایین اندازند برخی از نظرهای خود را (یعنی چشم خود را از محرمات بپوشند) و نگهدارند شرمگاه خود را، این پاکیزهتر است ایشان را… .»
کلمۀ «أزكى» بهمعنای پاکیزهتر، رشددهندهتر و سودمندتر است. این تعبیر، دلالتی دوگانه دارد:
از یک جهت، پاکیزگی روح از آلودگی گناه و از سوی دیگر، سلامت جسم و تعادل زیستی. بدین معنی، کنترل نگاه نهتنها یک تکلیف عبادی، بلکه راهکاری برای حفظ توازن در نظام جسمی و روانی انسان است.
نگاه؛ ماشۀ فعالسازی جریانات هورمونی
از نظر زیستشناسی، نگاه مکرر به محرکهای جنسی، جریان زنجیرهای را در بدن فعال میکند؛ جریانی که میتوان آن را به فشردن ماشۀ یک سلاح تشبیه کرد. با هر نگاه تحریکآمیز، پیامهای عصبی از شبکیۀ چشم به مراکز هیجانی مغز ارسال میشود و بهدنبال آن، هورمونهای جنسی در بدن ترشح میگردند.
این هورمونها، مجموعهای از تغییرات زیستی را رقم میزنند:
تغییرات قلبی–عروقی:افزایش ضربان قلب، گشاد شدن رگهای محیطی، تنگ شدن شریانهای کوچک و متوسط و بالا رفتن فشار خون، بدن را در حالت آمادگی برای فعالیت جنسی قرار میدهد.
تغییرات دستگاه ادراری و تناسلی:مسیر ادرار بسته و مسیر اسپرم باز میشود و غُدّههای وابسته، ترشحات معطر، ضدعفونیکننده و مغذی تولید میکنند.
تغییرات شیمیایی خون:ترکیب شیمیایی خون تغییر مییابد تا بدن برای رابطۀ جنسی و تولید نسل آماده شود.
در حالت طبیعی، این تغییرات باید به تخلیۀ مشروع و متعادل منجر شود؛ اما تحریک مداوم بدون تخلیه، موجب انباشت این هورمونها و تبدیل آنها به عاملی زیانآور برای بدن میگردد.
پیامدهای جسمانی و زیستی نگاه ناپاک
مطالعات طبی نشان دادهاند که قرار گرفتن مداوم در معرض محرکهای جنسی -در محیط کار، رسانهها، فیلمها، مجلات و فضای مجازی- سبب گردش دائمی هورمونهای جنسی در بدن میشود. این وضعیت، بهتدریج حالتی سمگونه پیدا میکند و آثار متعددی بر سلامت جسم بر جای میگذارد:
1-پوست و غدّههای عرقی: افزایش فعالیت غدّهها چربی و عرق، بوی نامطبوع بدن، باز شدن غدّهها در کف پا و لگن خاصره و بروز جوش و آکنه[2] از پیامدهای شایع این وضعیت است.
2-سردرد و میگرن: تحریک بیشازحد دستگاه عصبی و هورمونی، میتواند موجب سردردهای مزمن و میگرنهای شدید شود که کیفیت زندگی فرد را بهطور جدی کاهش میدهد.
3-مفاصل و استخوانها: اختلال در تعادل هورمونی، کاهش روانکنندگی مفاصل، خشکی، ساییدگی و دردهای شدید مفصلی را بهدنبال دارد.
4-قلب و عروق: کُندی گردش خون، گرفتگی و تصلب شریانها، کاهش کارایی قلب و افزایش خطر بیماریهای قلبی و سکته، از عوارض جدی تحریک مداوم و کنترلنشده بهشمار میآیند.
5-دستگاه هاضمه و دفع: یبوست، سنگ صفراء و در موارد شدید، بزرگی پروستات، از دیگر پیامدهای اختلال در تنظیم طبیعی غرایز است.
6-اختلالات عصبی و روانی: کاهش حافظه، ضعف تمرکز، بیقراری، اضطراب و ناآرامیهای روانی، نشان میدهد که آثار نگاه ناپاک، تنها به جسم محدود نمیماند، بلکه روان انسان را نیز درگیر میسازد.
سنت نبوی و تأیید علمی آن
پیامبر گرامی اسلام صلیاللهعلیهوسلم، قرنها پیش، حقیقتی را بیان فرمودهاند که امروز علم طب آن را تأیید میکند، آنحضرت صلیاللهعلیهوسلم میفرمایند: «النظرة سهم من سهام إبليس مسمومة فمن تركها من خوف الله أثابه جل وعز إيمانا يجد حلاوته في قلبه.»[3]؛ ترجمه: «نگاهِ (حرام)، تیری است زهرآگین از تیرهای ابلیس؛ پس هر که آن را از بیمِ خداوند متعال ترک کند، خدای جلّ و عزّ او را به ایمانی پاداش میدهد که شیرینیِ آن را در دل خویش احساس خواهد کرد.»
این حدیث شریف، نگاه حرام را به تیری زهرآگین تشبیه میکند. این تعبیر، از نظر علمی کاملاً دقیق است؛ زیرا همانگونه که سم در بدن گردش کرده و به اندامها آسیب میزند، تحریک جنسی ناسالم نیز بهصورت تدریجی سلامت جسم و روان را مختل میسازد.
حکمت احکام الهی و افزایش ایمان
خداوند متعال هیچ امر و نهیای را بدون حکمت وضع نکرده است. آنچه در قرآن کریم و سنت نبوی آمده، بر اساس شناخت کامل از ساختار انسان است: «لِيَزدَادُوٓاْ إِيمَٰنا مَّعَ إِيمَٰنِهِم»[4]؛ ترجمه: «تا زیاد کنند ایمان را با ایمان سابق خود.»
عمل به این فرامین، نهتنها موجب افزایش ایمان میشود، بلکه آثار عینی و ملموس در سلامت انسان برجای میگذارد؛ ایمانی که با تجربه، آگاهی و سلامت همراه است.
به طور خلاصه باید گفت که فرمان قرآن کریم به کنترل نگاه و حفظ غریزۀ جنسی، یک دستور صرفاً اخلاقی یا عبادی نیست، بلکه برنامهای جامع برای سلامت روح، جسم و روان انسان است. علم طب امروز، با زبان آزمایش و تحقیق، همان حقیقتی را تأیید میکند که قرآن کریم و سنت نبوی با زبان وحی و هدایت بیان کردهاند.
کنترل نگاه، انسان را از فرسایش تدریجی جسم، اضطراب روانی و ضعف ذهنی حفظ میکند و در عین حال، او را به پاکیزگی درون، آرامش قلب و استحکام ایمان میرساند؛ همان حقیقتی که شاعران نیز با زبان حکمت سرودهاند:
يا راميا بسهام اللحظ مجتهدا أنت القتيل بما ترمي فلا تصب
وباعث الطرف يرتاد الشفاء له احبس رسولك لا يأتيك بالعطب
ترجمه: ای تیراندازِ تیرهای نگاه که سخت میکوشی، تو کشتۀ همان چیزی هستی که میافکنی، پس دیگر تیر مینداز. و آنکه نگاهش را میفرستد تا برای خود شفاء بجوید، فرستادهات را بازدار؛ مبادا برایت تباهی و آسیب بیاورد.
بدینسان، حفظ نگاه و مهار نفس، هم سپری برای سلامت جسم است و هم پُلی برای نجات روح.[5]
[2]. آکنهیا جوش یک عارضۀ شایع پوستی است که زمانی بهوجود میآید که منافذ پوست بهوسیلۀ چربی (سبوم)، سلولهای مرده و گاهی باکتریها بسته میشود. این حالت بیشتر در صورت، پشت، سینه و شانهها دیده میشود و در دوران نوجوانی شایعتر است، اما در بزرگسالان نیز رخ میدهد.
[3]. المستدرك على الصحيحين للحاكم، كتاب الرقاق، رقم الحدیث: 7875، – ط العلمية ۴/۳۴۹.
