الگوی تربیت الهی در خانوادۀ انبیاءعلیهمالصلاةوالسلام
بخش: ۹۵
رهنمودهای تربیتی داستان لقمان حکیمعلیهالسلام
رهنمود سوم:فرمان به برپایی نماز، امر به معروف و نهی از منکر
لقمانِ حکیم علیهالسلام در ادامۀ اندرزهای تربیتی خویش، پس از آنکه پایههای عقیده را در دل فرزندش استوار ساخت (یعنی ایمان به یگانگی خداوند، یقین به آخرت، و باور به عدالت دقیق الهی در حسابرسی اعمال) به بیان آثار و مقتضیات این عقیده پرداخت؛ آثاری که در قالب اعمال صالح و رفتارهای شایسته آشکار میشوند.
خداوند متعال سخن لقمانعلیهالسلام را چنین نقل میکند: «يَا بُنَيَّ أَقِمِ الصَّلَاةَ وَأْمُرْ بِالْمَعْرُوفِ وَانْهَ عَنِ الْمُنكَرِ وَاصْبِرْ عَلَى مَا أَصَابَكَ إِنَّ ذَالِكَ مِنْ عَزْمِ الْأُمُورِ»[1]؛ ترجمه: ای پسرکم! نماز را برپا دار، و به کار نیک فرمان بده، و از کار زشت بازدار، و بر آنچه به تو میرسد شکیبا باش؛ بیگمان این امور از کارهای استوار و باارزش است.
لقمانعلیهالسلام، پس از اصلاح عقیده، نخستین وظیفۀ عملی را «برپایی نماز» قرار میدهد: «يَا بُنَيَّ أَقِمِ الصَّلَاةَ»[2]؛ ترجمه: ای پسرکم! نماز را برپا دار.
مقصود از «اقامۀ نماز» تنها انجام ظاهری آن نیست؛ بلکه برپا داشتن نماز با تمام شرایط، ارکان، خشوع، حضور قلب و رعایت وقتهای آن است؛ به گونهای که اثر تربیتی و معنوی نماز در زندگی انسان آشکار گردد.
سپس لقمانعلیهالسلام، بعد از سفارش به اصلاح نفس، فرزندش را به اصلاح جامعه نیز فرا میخواند و میگوید:«وَأْمُرْ بِالْمَعْرُوفِ وَانْهَ عَنِ الْمُنكَرِ»[3]؛ و به کار نیک فرمان بده و از کار زشت بازدار.
امر به معروف شامل همۀ کارهای نیک و شایسته است، و نهی از منکر نیز ترک و جلوگیری از اعمال زشت و ناپسند را دربرمیگیرد.
بدین ترتیب، انسان مؤمن تنها به اصلاح خویش بسنده نمیکند؛ بلکه در اصلاح جامعه و هدایت دیگران نیز نقش ایفا مینماید.
سپس لقمانعلیهالسلام فرزندش را به صبر و پایداری سفارش میکند: «وَاصْبِرْ عَلَى مَا أَصَابَكَ»[4]؛ ترجمه: و بر آنچه به تو میرسد صبور باش.
صبر، تحمل سختیها، ناراحتیها و مشکلات در راه حق است. ارتباط این سفارش با امر به معروف و نهی از منکر بسیار دقیق و تربیتی است؛ زیرا کسیکه مردم را به خوبی دعوت کند و از بدیها بازدارد، ممکن است با دشمنی، آزار، تمسخر یا مخالفت برخی افراد روبهرو شود.
کسیکه در مسیر اصلاح و هدایت مردم گام برمیدارد، باید بداند که تغییر افکار و رفتارها یک کار تدریجی است و نیاز به حوصله و بردباری دارد.
بسیاری از انسانها در برابر نصیحت و حقگویی، در آغاز واکنش منفی نشان میدهند؛ ازهمینرو، دعوتگر اگر شتابزده یا زود رنچ باشد، ممکن است پیش از رسیدن به نتیجه، میدان را ترک کند.
بنابراین، اگر صبر نداشته باشد، چهبسا این وظیفۀ بزرگ را ترک کند. ازهمینرو، لقمان علیهالسلام صبر را پشتوانۀ دعوت و اصلاحگری قرار داده است؛ زیرا دعوت به حق بدون استقامت و بردباری پایدار نمیماند.
لقمان علیهالسلام با این سفارش، فرزندش را برای واقعیتهای مسیر دعوت آماده میسازد؛ یعنی کسیکه میخواهد اهل اصلاح باشد، نباید تنها به گفتن حق اکتفا کند، بلکه باید ظرفیت تحمل دشواریهای این راه را نیز در خود پرورش دهد. پایداری، آرامش و حلم، از مهمترین ویژگیهایی است که به دعوت انسان اثر و ماندگاری میبخشد.
سپس لقمان ارزش این امور را چنین بیان میکند: «إِنَّ ذَالِكَ مِنْ عَزْمِ الْأُمُورِ»[5]؛ ترجمه: بیگمان اینها از کارهای استوار و مهم است.
اشارۀ «ذَالِكَ» به نماز، امر به معروف، نهی از منکر و صبر بازمیگردد؛ یعنی این اعمال، از واجبات بزرگ و امور مهمی هستند که خداوند بدان فرمان داده است.
برخی مفسران گفتهاند که این تعبیر بهطور خاص به «صبر» اشاره دارد؛ زیرا صبر اساس استقامت در مسیر دعوت الهی است.
