یکی از اصول مهم اسلام، اصل شورا و مشوره است که در منابع اسلامی جایگاه ویژه دارد و در سیرهٔ پیامبر صلیاللهعلیهوسلم اهمیت بسیار دارد. این اصل اساس نظام اسلامی و ابزار مهم ادارهٔ جامعه است.
در تعیین اعضای شورا شرایطی در منابع اسلامی ذکر شده است. اعضای شورا باید ویژگیهایی داشته باشند که بدون آن نمیتوانند در مسائل مهم اسلامی اظهار نظر کنند.
دکتر وهبه زحیلی ـ رحمهالله ـ به نقل از تفاسیر روح المعانی و قرطبی گفته است: اعضای شورا باید اهل رأی، تجربه و دانش باشند؛ زیرا ممکن نیست با همهٔ مردم مشوره شود. بنابراین در امور دینی باید با عالم دینی و در امور دنیوی با شخص عاقل، باتجربه و خیرخواه مشوره شود[1].
اهل حل و عقد و نمایندگی امت:
در فقه سیاسی اسلام، اصطلاح «اهل حل و عقد» به افرادی گفته میشود که در جامعه دارای نفوذ و جایگاه مهم هستند. علما این مفهوم را چنین توضیح دادهاند:
امام نووی ـ رحمهالله ـ آنان را علما، بزرگان و شخصیتهای برجسته معرفی کرده است[2].
صاحب «الدر المختار» آنان را بزرگان و افراد مورد اعتماد جامعه دانسته است.[3]
ماوردی شافعی و ابو یعلی حنبلی ـ رحمهماالله ـ آنان را اهل اختیار و تصمیمگیری در انتخاب خلیفه میدانند[4].
ابن همام حنفی آنان را اهل علم و تدبیر معرفی کرده است.[5]
ابوبکر باقلانی ـ رحمهالله ـ آنان را بزرگان و امانتداران امت دانسته است.[6]
وظایف اصلی شورا:
۱. انتخاب امام و رهبر مسلمانان
۲.فتوا و مشوره در مسائل اجتهادی و فقهی
۳. مشوره در امور عمومی دولت مانند تعلیم، سیاست خارجی، اقتصاد، زراعت، مالداری و تجارت
شرایط اعضای شورا:
۱. اسلام:
اعضای شورا باید مسلمان باشند؛ زیرا آنان نمایندگان امت اسلامی هستند و وظایف آنان مربوط به اجرای شریعت است.
«خداوند هرگز برای کافران راهی بر مؤمنان قرار نمیدهد.»
بنابراین غیرمسلمانان نمیتوانند عضو شورای اسلامی باشند. ضمیر «هُمْ» در آیهٔ «وَشَاوِرْهُمْ» و همچنین در «وَأَمْرُهُمْ شُورَى بَيْنَهُمْ» به مسلمانان اشاره دارد و در این موضوع اختلافی میان علما وجود ندارد.
۲. بلوغ و عقل:
اعضای شورا باید بالغ و عاقل باشند؛ زیرا کودکان و افراد کمعقل توان تصمیمگیری ندارند.
۳. آزادی (حریت):
اعضای شورا باید آزاد باشند و از بردگان نباشند؛ زیرا برده اختیار کامل ندارد و نمیتواند نمایندهٔ امت باشد.
۴. عدالت:
اعضای شورا باید عادل باشند و از ظلم، تعصب و گناه دوری کنند.
«ای کسانی که ایمان آوردهاید! در عدالت استوار باشید و برای خدا شهادت دهید، حتی اگر علیه خودتان یا پدر و مادر و نزدیکانتان باشد.»
بنابراین اعضای شورا باید از تعصب، کینه، گناه کبیره و انحرافات پاک باشند تا بتوانند تصمیمهای عادلانه بگیرند.
۵. علم
یکی از نیازها و شرایط اساسی برای عضویت در شورا، علم و دانش است. همانگونه که پیشتر ذکر شد، شورا جایی است که در آن قوانین تصویب میگردد و درباره مسائل مختلف جامعه اسلامی تصمیمهای مهم اتخاذ میشود. بنا بر این، کسی که به نمایندگی از امت به عنوان عضو شورا در نشست مشورتی شرکت میکند، باید دارای دانش و تحصیلات عالی باشد.
شرط علم و دانش برای اعضای شورا این نیست که حتماً به درجه اجتهاد رسیده باشند یا در علوم اسلامی و غیر اسلامی تخصص داشته باشند، بلکه همان اندازه دانش کافی است که بتوانند حق را از باطل تشخیص دهند، نظر خود را بهدرستی بیان کنند، توانایی تصمیمگیری داشته باشند، میان دوستان و دشمنان اسلام و مسلمانان فرق بگذارند، مصالح و منافع اسلام و مسلمانان را درک کنند و برای تحقق آن تلاش نمایند. همچنین باید توانایی شناخت قوانین و روشهای ضد اسلامی را داشته باشند. علاوه بر این، لازم است در مورد مسائل داخلی و بینالمللی، بهویژه در بخش سیاسی، آگاهی کافی داشته باشند.
به طور عمومی باید تلاش شود که شخصیتهای علمی و برجسته وارد مجلس شورا شوند و عضویت به دست آورند. با این کار، امر الهی در سپردن امانت به اهل آن عملی میشود.
ترجمه: «بیتردید الله تعالی به شما دستور میدهد که امانتها را به صاحبانش بسپارید و هرگاه میان مردم حکم میکنید، به عدالت حکم نمایید.»
روش حضرت ابوبکر صدیق ـ رضیالله تعالی عنه ـ این بود که هرگاه مشکلی پیش میآمد و نیاز به دانستن حکم شریعت بود، به کتاب الله تعالی و سنت رسول الله ـ صلیالله تعالی علیه وسلم ـ مراجعه میکرد و راه حل را در آنها جستجو مینمود. اگر حکم را در قرآن کریم یا سنت مییافت، مطابق آن عمل میکرد. اگر نمییافت، از مسلمانان میپرسید، شاید حدیثی از رسول الله ـ صلیالله تعالی علیه وسلم ـ نزد کسی باشد که او از آن بیخبر است. اگر در این مرحله هم حکم پیدا نمیشد، علما و بزرگان مسلمانان را جمع میکرد و با آنان مشورت مینمود.
بعد از حضرت ابوبکر صدیق ـ رضیالله تعالی عنه ـ، حضرت عمر فاروق ـ رضیالله تعالی عنه ـ نیز همین روش را ادامه داد. اعضای شورا و مشاوران حضرت عمر از قاریان قرآن بودند. در آن زمان، منظور از «قاریان» تنها کسانی نبود که الفاظ قرآن را با تجوید میخواندند، بلکه کسانی بودند که قرآن کریم را عمیقاً درک کرده و در علوم و فنون اسلامی دارای دانش گسترده و برجسته بودند.[10]
۶. امانتداری
اگرچه امانتداری بخشی از عدالت است، اما به دلیل اهمیت ویژه آن، ذکر جداگانهاش بیفایده نیست. لازم است هر عضو شورا قابل اعتماد، راستگو، خیرخواه و دلسوز باشد. عضو شورا نباید در مشورتهای خود منافع شخصی، دوستان یا اعضای حزب خود را در نظر بگیرد. همچنین نباید بر اساس خواست و میل حاکمان یا سیاستمداران رأی بدهد، بلکه باید تنها منافع عمومی امت و کشور را در نظر بگیرد و آن را بر هر چیز دیگر ترجیح دهد.
ابوهریره ـ رضیالله عنه ـ روایت میکند که رسول الله ـ صلیالله تعالی علیه وسلم ـ فرمود: «المستشار مؤتمن» (مشورتدهنده امانتدار است)[11].
طیبی این حدیث را چنین توضیح داده است: منظور این است که مشاور در موضوعی که از او مشورت خواسته میشود، امانتدار است؛ بنابراین نباید حقیقت را پنهان کند یا خیانت نماید.[12]
خطابی میگوید: این حدیث نشان میدهد که مشاور باید نهایت تلاش خود را برای ارائه مشورت درست انجام دهد، اما اگر در این مسیر اشتباه کند، مسئول نیست.[13]
امام بخاری ـ رحمهالله تعالی ـ نیز میگوید: پس از رسول الله ـ صلیالله تعالی علیه وسلم ـ، امامان مسلمان در مسائل مباح با علما و افراد مورد اعتماد مشورت میکردند تا آسانترین راه را انتخاب کنند؛ اما هرگاه حکم کتاب و سنت روشن میشد، از آن عدول نمیکردند[14].
۷. تجربه
مشاور باید در موضوعی که درباره آن مشورت داده میشود، تجربه کامل داشته باشد و توانایی درک و تحلیل مشکلات را دارا باشد. او باید با استفاده از تجربههای گذشته و با در نظر گرفتن شرایط زمان و مکان، راهحل مناسب ارائه کند.
از این رو، اعضای شورا باید از وضعیت کشور، و تغییرات سیاسی داخلی و خارجی آگاهی کامل داشته باشند و توانایی تحلیل وقایع جاری را داشته باشند. آنان باید در اوج بحرانها و چالشها، منافع اسلام و امت را تشخیص داده و با ارائه مشورتهای دقیق و حرفهای، در حل مشکلات جامعه کمک کنند.
۸. نفوذ و مقام اجتماعی بالا
اعضای شورا علاوه بر عدالت، امانتداری، علم، تخصص و تجربه، باید دارای نفوذ اجتماعی و شهرت نیز باشند و در میان مردم جایگاه بلند داشته باشند. آنان باید رهبران مردم و نمایندگان اقوام و جوامع اسلامی باشند تا بتوانند با بیعت با امام مسلمانان، رضایت و اطاعت عمومی را جلب کنند.
چنانکه در زمان حضرت ابوبکر صدیق و حضرت عمر فاروق ـ رضیالله تعالی عنهما ـ بزرگان مهاجرین و انصار در شورا حضور داشتند.
۹. تابعیت
کسی که عضو شورا میشود باید تابعیت دولت اسلامی را داشته باشد. همچنین نباید تابعیت دوگانه (اسلامی و غیر اسلامی) داشته باشد.
زیرا تابعیت رابطه حقوقی، سیاسی و معنوی فرد با دولت است؛ بنابراین کسی که تابع کشور غیر اسلامی باشد، نمیتواند منافع دولت اسلامی را بهدرستی حفظ کند.
از سوی دیگر، حضور چنین اشخاصی در شورای اسلامی میتواند زمینه مداخله کشورهای غیر اسلامی را در امور مسلمانان فراهم سازد. به همین دلیل، داشتن تابعیت دولت اسلامی شرط اساسی عضویت در شورا است.
حتی اگر شخصی مسلمان صالح و با تقوا باشد، اما تابع کشور کافر باشد، نمیتواند عضو شورا شود. چنانکه الله تعالی میفرماید:
ترجمه: «کسانی که ایمان آوردند و هجرت کردند و در راه الله با مال و جان خود جهاد نمودند… اینان یاران یکدیگرند… و کسانی که ایمان آوردند اما هجرت نکردند، تا زمانی که هجرت نکنند هیچ ولایت و سرپرستی برای شما نسبت به آنان نیست.»
۱۰. مرد بودن
شرط مرد بودن در عضویت شورا به معنای بیاحترامی به زنان نیست، بلکه بر اساس تقسیم طبیعی وظایف میان زن و مرد است.
شورا یک مسئولیت سنگین است که بر دوش اعضا گذاشته میشود. برخی وظایف که از زنان برداشته شده، به خاطر ضعف یا بیارزشی آنان نیست، بلکه از روی رحمت و حکمت الهی است.
الله تعالی تواناییها و استعدادهای زن و مرد را متفاوت قرار داده است تا هر کدام در جایگاه خود بهترین عملکرد را داشته باشند. معمولاً کارهای بیرونی و سخت به مردان سپرده شده، مانند تأمین نفقه و مسئولیتهای اجتماعی.
